Выпадковая Тамара

Праз астылы попел шматлікіх зімаў чэрвеньскі сквэр, зьмешчаны дзесьці далёка на вэктары часу, здаецца раем. Пераборлівы, няпэўны позірк памяці бессаромна пазбаўляецца дэталяў, але пакідае тое, што вырашыў захаваць сабе назаўжды: лавачкі вакол пляцоўкі зь невялікай сцэнай; старыя дрэвы з маладой лістотай, што фільтруе высокае сонца да дробных кружочкаў на бруку; і вечнае цёплае лета; і вось ты ўжо там, сядзіш на лаўцы з кімсьці, зацертым памяццю, і глядзіш, як на частку прыроды, на суседнюю кампанію. І нібыта ўсе табе знаёмыя, але бачыш ты толькі яго.

Вышэйшы на галаву ад усіх (зноўку жарты памяці), ён, ня ведаючы пра віжаваньне, паказвае табе аблічча то ў профіль, то ў тры чвэрці; і гэтага дастаткова, каб запомніць яго і вылучаць пры кожнай выпадковай сустрэчы ў горадзе – вялікім, але не занадта.

Ён высокі, смугласкуры, дваццацігадовы, танканосы і чорнавалосы; і, здаецца, тады ўжо адпусьціў бародку-эспаньёлку. Яго ўсе ведаюць: гэта Хатаб, музыкант. Ачольвае ўласны музычны гурт і грае на гітары. (Няма падставаў вінаваціць маму Хатаба ў злачыннай сувязі зь іншаверцам: яна, верагодна, і не здагадваецца, што яе Васілёчак ці Андрэйка адгукаецца на мусульманскую мянушку).

Хай бы тое лета было вечным! Ён стаіць, даўгавалосы музыкант, славуты на ўвесь Гомель, п’е піва, і кожны побач – найлепшы сябар; усе дзяўчыны млеюць пад ягоным позіркам, запраўляюць пасмачкі валасоў за вуха і сьмяюцца з кожнага жарту. Увечары – рэпэтыцыя, музыка – усё сур’ёзна; і хутка – ня заўтра, то пасьлязаўтра – накрые яго непазьбежная слава, бо іначай – ніяк. Дзевяностыя нарэшце сканчаюцца, і неўзабаве мае пачацца новае жыцьцё; але пакуль што хай не пачынаецца; хай доўжыцца лета – але, безумоўна, ніякае лета ў Беларусі доўга не трывае.

* * *

А вось і жнівень. Ідзеш ад сяброў зь Мельнікавага лугу ў цэнтр гораду ды зразаеш вялікі рог па маршруце, вядомым толькі сапраўдным гарадзкім: тут чыгунка ідзе да рачнога порту. Вузкі тунэль між платоў і муроў; тут дзядоўнік і палын вымахалі за лета вышэй за тваю галаву, на мурох змагаюцца хмель і дзікі вінаград, шпалы пахнуць мазутам; а насустрач табе па рэйках – кампанія патлатых з гітарамі. І Хатаб разам зь імі, але не адзін: ён трымае за руку дзяўчыну. Бачыш іх і думаеш: о божа. Чаму яна?

Гэта не дзяўчына. Гэта моль зь бясколерным тварам і шэрымі валасамі; абвядзі яе позіркам хоць двойчы, хоць тройчы – і ўсё адно ня знойдзеш, за што зачапіцца. Мела б яна даўгія ногі, дапусьцім (не – яна Хатабу ледзь сягае да пляча), ці трэці памер вядома чаго – можна было б зразумець крыніцу палкай жарсьці; але няма нічога. Калі б хто шукаў эталён ардынарнасьці – то вось ён. Моль і мыш. А Хатаб учапіўся ў яе, як у маму, якую баіцца згубіць. Што за вар’яцтва? Божанька, куды ты глядзіш? Як ты мог зьвесьці пякельнага прыгажуна, якім трызьняць па начох усе дзяўчыны Гомеля, з чалавекам без асабістых прыкметаў? Дзе справядлівасьць? Гэта і ёсьць прыватны выпадак таго, што пра цябе кажуць: “Няроўна дзеле”?

З кампаніяй вы даўно разьмінуліся, але далей ты ідзеш у стане лёгкага зьдзіўленьня. Далібог, справа ня ў вонкавым абліччы новай каханкі Хатаба: такіх, як яна – тысячы іх: ні прыгожая, ні непрыгожая; правільныя рысы твару; і, каб ператварыцца ў заўважнага чалавека, ёй варта было б дадаць крыху фарбы і добрага густу; агаломшвае тое, што яна ўважала такія высілкі ніжэй, відаць, за ўласны гонар! О, які яна несла выраз твару! Брытанская каралева трымаецца прасьцей; зь першага позірку чытаецца выразны слоган, нема прамоўлены дзяўчынай Хатаба: як. вы. усе. мне. надакучылі.

Неверагодна! – але найпрыгажэйшы хлопец Гомеля прымаў дазвол трымаць яе за руку як найвялікшую міласьць! Дзе, дзе такому вучаць дзяўчат? Дзе яна ўпырсквае сабе ін’екцыі такой самаацэнкі?

А як бы годна глядзелася побач з Хатабам даўганогая красуня з даўгімі ж – бялявымі, для кантраста – валасамі; ці з такімі ж чорнымі, як смала: дагледжанымі, фарбаванымі; з наманікюранымі пальчыкамі – адна рука трымала б маленькую торбачку, а другая – ягоны локаць; і ўва ўсіх бы мову займала: якая прыгожая пара!

Ці іначай: Хатабу вельмі пасавала б, дапусьцім, вакалістка зь ягонага гурта (насамрэч, яны ня мелі ніякай вакалісткі): касуха з заклёпкамі, джынсы, цяжкія боты, стракатая майка Iron Maiden; вочы густа падведзеныя чорным, а даўгія валасы, безумоўна, неахайна зацягнутыя ў хвост, зь якога тырчаць пасмачкі; але затое – супольная справа і вялікая мэта, якая аб’ядноўвае людзей мацней за схільнасьць да чужой прыгажосьці. І ўсе б пра іх казалі: якая гарманічная пара!

Ці гукаапэратарка ў модных чырвоных акулярах, клятчастай кашулі і з кароткай стрыжкай, старэйшая за Хатаба гадоў на сем: яны б запісвалі альбом у студыі якога-небудзь палаца юначай творчасьці; гукаапэратарка захапілася б талентам і прыгажосьцю, а Хатаб – яе прафэсійным (і ня толькі) досьведам, а таксама сяброўствам з дырэктарамі ўсіх канцэртных пляцовак. Тут табе і карысьць для кар’еры, і ўзаемнае прыцягненьне (гукаапэратарка – жанчына маладая, яркая, упэўненая ў сабе) – і ўтвараецца трывалая пара, і ўсім, усім усё зразумела без пытаньняў.

Але гэтая пыхлівая каралева з абліччам служанкі? Як? Навошта? Так, божанька, часам ты робіш абсалютна бязглуздыя рэчы.

* * *

Пачаліся дажджы. Хмель і дзікі вінаград абсыпаліся, пакінуўшы на мурох адно парудзелую арматуру; вялікія лужыны залілі чыгунку – абедзьве каляіны, што вялі ў рачны порт; затапіла двары, вуліцы і гарадзскія пляцы. Памяць таксама аказалася падмочанай: яна, напрыклад, не ўтрымлівае зьвестак, колькі часу прамінула ад той сустрэчы ў вузкім тунэлі: ці то год, ці то два; а можа, пару месяцаў – да таго моманту, як табе спатрэбілася наведаць паліклініку. Навошта – таксама загадка: для даведкі на правы кіроўцы? З працы пагналі рабіць флюараграфію? Ці, можа, ты хварэла і закрывала бальнічны? Але ты стаяла ля акна на другім паверсе паліклінікі ў чаканьні мэдсястры – о так, у калідоры паліклінікі, у асяродку для катаваньняў – а прыладамі катаваньняў былі і кветкі (драбнейшыя – на падваконьнях, вялікія – у кадках), і плякаты пра “здаровы лад жыцьця” – шызафрэнічныя, як у абсурдным сьне; і таблічкі з прозьвішчамі лекараў на дзьвярох кабінетаў – усе гэтыя Грабавыя І.А., Несьмяротныя Н.Б., Занозы Е.Е.; і, ня ў змозе трываць хараство інтэр’еру, ты глядзела ў вакно – і кагосьці заўважыла ўнізе.

Хатаб тужліва бадзяўся ля ганку паліклінікі – хадзіў узад-уперад, чакаючы на кагосьці; ягоная левая рука была сагнутая ў локці ды крыху прыўзьнятая – ён перастаўляў пальцы па нябачным грыфе; а правая – так, бясспрэчна, правая рука біла па няісных струнах. Ён беспрытульна соўгаўся ў маленькім сквэрыку, што сыпаў на зялёную траву жоўтае лісьце; туляўся, агорнуты страшнай тугой, відавочна, адсутны ў гэтай рэчаіснасьці; непрыхавана граў на нябачнай гітары ды марыў, відаць, толькі пра тое, каб апынуцца там, дзе ёсьць гітара сапраўдная.

Ну а каго можа чакаць мужчына пад паліклінікай? Яўна ж, ня сябра з мэдагляда. Стой, стой, Хатаб; павярніся да мяне бокам; пакажы сваю правую руку... Так і ёсьць! Твая – адназначна! – цяжарная жонка недзе ў нетрах катавальні-паліклінікі наносіць плянавы візыт свайму тэрапэўту – а ты вырачона суправаджаеш яе. Лягічна. Але, божухна, як бязглузда!

І адразу пайшоў сьнег; шчыльны, густы, вялікі сьнег – ён, як заслона, закрыў ад цябе і паліклініку, і восеньскі сквэрык, і Хатаба зь нябачнай гітарай, і ягоную цяпер жонку, якую ты тым разам не пабачыла. Сьнег нападаў у вялікія сумёты, між якімі ты, па пратаптаных сьцежках, у ільдзяной цемры з рэдкімі прарэзанымі ліхтарамі палонкамі, нарэшце дабралася да пашпартнага стала – і загразла там надоўга.

Што за дзіўная зьява? Чаканае “заўтра” па ўсіх прыкметах наступіла – а твае лякацыі, якія вісяць у памяці як кавэрны ў шчыльнай пародзе мінулага часу, – адна страшнейшая за другую. То паліклініка, то пашпартны стол. Зь іх здаецца, што той чэрвеньскі сквэрык, у якім ты нудзілася сваім несур’ёзным юнацтвам і прысьпешвала дарослае, сапраўднае жыцьцё, – і быў тым самым жыцьцём. Абсурд? Безумоўна. А цяпер ты маеш нават не пакуты – а бясконцую тугу чаканьня ў чэргах, дзе атрымаеш нават не тавар, а проста нейкі дазвол.

Інтэр’ер пашпартнага стала рабіў не чалавек і не для людзей; калі ты – усярэдзіне, то цяжка ўцяміць яго праўдзівую прыроду; а вось калі ты аглядаеш пашпартны стол, завіслы ў нетрах памяці, то з жахам разумееш, як халтурна працаваў дэміюрг тваёй рэчаіснасьці: гэта ж проста пасьпешна зьлеплены чарговы нудны ўзровень кампутарнай гульні з пасрэднай графікай. Пустыя бэтонныя сьцены, пафарбаваныя ў невядомы колер (памяць не ўтрымала яго) і акенца пашпартысткі ў глухой сьцяне. Адкуль ідзе сьвятло – таксама невядома.

Чакаць трэба доўга; ты ўмомант макрэеш пад пухавіком; здымаеш шапку і пальчаткі, расшпільваесься – але позна; а вось і сьнег на ботах растаў і заліўся ў швы. Разам з табой чакаюць такія самыя пакутнікі ў футрах і кажухах; ты нават твараў іх ня памятаеш, толькі вялікія чорныя сьпіны.

Бразгаюць дзьверы, і разам з халодным паветрам у хол філіяла пекла заходзяць чарговыя грэшнікі – каб заступіць на належнае кола пакутаў.

Аднак табе чакаць ужо весялей: бо парачка – ні хто іншыя, як Хатаб з жонкай. Жонка – у шапцы яна яшчэ прасьцейшая, чым у летнім варыянце – пачынае дзейнічаць: бярэ ў акенцы блянкі, гартае ўзоры на століку, падсоўвае сабе крэсла – ты не глядзіш на яе, а будуеш карціну паводле гукаў; і тут на гукавое палатно кладзецца яшчэ адзін мазок, які ўпэўнена прамалёўвае ўсе контуры:

- Лёша, ну ідзі ж ты сюды! – і Лёша паслухмяна сунецца да стала.

Голас стомлены і ўпарты; і дзівосным чынам паўтарае выраз яе твару, пакідаючы непрамоўленым працяг фразы, аднак відавочны ўсім прысутным: як. ты. мяне. дастаў.

А Хатаба, аказваецца, клічуць Лёшам. Як яму не пасуе гэтае кацінае імя! Як яму не пасуе гэтая зімовая шапка! Як тужліва назіраць ягоную панылую паставу! Шчасьлівая сям’я, адным словам. А вось ня трэба было браць моль у жонкі. І ты заплюшчваеш вочы, ня ў змозе далей сузіраць брыдоту, якую памяць падсоўвае табе ў якасьці твайго ж нібыта жыцьця.

А расплюшчваеш ты іх ужо ў тралейбусе – зімовым вечаровым тралейбусе, дзе вокны зарасьлі недарэчна прыгожай шэраньню, у якой пасажыры прапальваюць цёплымі далонямі акенцы.

У апошні момант – кіроўца быў крануўся, але па-чалавечы счакаў – у пярэднія вузкія дзьверы ўскоквае даўганогі высокі хлопец, чымсьці ўзбуджаны: ці то прабежкай па марозе, ці то нечаканай сустрэчай; халера ведае. У кожнай ягонай руцэ – па пакунку, забітым звычайным наборам наведніка крамы: макароны, цукар; з аднаго пакунку напалову вытыркаецца пачак пампэрсаў. Хлопец (так, гэта Хатаб) падае побач з табой на сядзеньне, абы-як згрувашчвае пакункі на свае (і твае) боты (1,5 гады – чытаеш ты на вялікай упакоўцы з выявай шчасьлівых немаўлят); выцягвае з курткі тэлефон і ўзнаўляе размову, перарваную марш-кідком да тралейбуса – і тут ты разумееш прычыну яго добрага настрою:

- Слухай. Ён расказаў, што бачыў нейкага хлопца, які быў на канцэрце “...” (памяць! памяць не захавала назву гурта!), і як быццам той хлопец распавядаў, што гралі яны афігенна! Вось як! Так што ўсё наладжваецца! Жыцьцё наладжваецца! Будзем працаваць! Усё зробім!

І ўсе, усе прыпынкі, што Хатаб ехаў побач (а колькі было тых прыпынкаў? куды ехаў тралейбус?), ён дзяліўся з суразмоўцам і, відаць, калегам-музыкантам, сваёй радасьцю: на іх канцэрты ходзяць людзі, ім падабаецца, яны распавядаюць пра гэта іншым!

А ты едзеш побач, і такая самая радасьць паўстае ў тваім сэрцы: давай, Хатаб, ты здолееш, ты ўжо здолеў! Грай сваю музыку, здабудзь сваю славу – і я хваліцьмуся, што ведаю цябе. Адолей гэтую няпэўную рэчаіснасьць – вузкі калідор, у які мы ўціснутыя абыякавым і безуважным да нас жыцьцём – якое абяцала нам усё ў тым чэрвеньскім сквэрыку, а закінула ў лякацыі з кепска прамаляванай графікай. Грай, Хатаб, на сваёй гітары, толькі не хадзі такі сумны па нашым з табой горадзе.

І лёгка было даць веры, што і ў цябе жыцьцё “наладзіцца”, што б гэта ні азначала; і ты таксама “здолееш” і “пераможаш”; і вось, здаецца, наперадзе зьяўляецца сьвятло – ці фары сустрэчнага транспарту? А тралейбус тым часам ехаў, ехаў і заехаў так далёка, што згадаць пачатак маршруту й мэту вандроўкі стала проста немагчыма.

* * *

У новым супэрмаркеце, які паўстаў у чыстым полі, як і новы раён, па памерах роўны невялікаму гораду, ты стаіш ля вялікай лядоўні ды тужліва выбіраеш сыр гатунку бры: тужліва, бо сапраўдны бры не запакоўваюць у плястыкавыя скрыначкі, запаяныя наглуха, а толькі абгортваюць у паперу з фольгай; а на прылаўку – толькі скрыначкі; і хоць адна – з Даніі, а другая – з Францыі, ніводная зь іх не задаволіць цябе: сыр у такіх скрыначках ня тхне аміякам і на смак – як гума. А сапраўдны бры тхне так, што сьвярбіць у носе. І чым болей смуроду – тым лепш.

Дагледжаная жаночая рука – з салённым манікюрам і вялікім пярсьцёнкам – выхоплівае ў цябе з-пад носу скрыначку з сырам, але адразу ж ставіць на месца. Пазнаць яе было б немагчыма – каб ня голас.

- Саша, ну ідзі ж ты сюды! – выгукае яна загадна, але адразу ж мякчэе: – Ну зірні, калі ласка!

Яна нарэшце зрабіла з сабой тое, што не ўважала патрэбным у юнацтве: старэйшая на дзясятак гадоў, яна выглядае ня проста лепш: яна ўцялесьнілася. Перакінулася з мышы ў чалавека. Пегія валасы магічна пасьвятлелі; бровы набылі абрысы й выгнуліся; сукенка акрэсьлівае ейную, як аказалася, цалкам прапарцыйную і прывабную фігуру; а торбачка сьведчыць, што ў яе жыцьці ўсё добра. І толькі выраз твару застаўся нязьменным. Аднак цяпер застыглая пыха нават пасавала ёй – дарагой, дагледжанай жанчыне, да якой нарэшце падкаціў з загружаным вазком муж Саша. І ўсе фрагмэнты карцінкі склаліся ў адно цэлае. Такім Сашам немагчыма было камандаваць: ён сам ведаў, куды яму ісьці і што рабіць; і на пыху сваёй шыкоўнай жонкі яму відавочна было пляваць: вялікі, як вялікая шафа, ён толькі загадна кіўнуў галавой, і жонка паслухмяна паклала ў вазочак тое, на што ён скіраваў свой позірк.

Яны пайшлі далей уздоўж гандлёвых шэрагаў, надзвычайна гарманічная пара: вялікі, багаты мужчына і дробная, пыхлівая, шыкоўная, дарагая жонка. І гледзячы на іх, можна было толькі ўзрадавацца, што божанька ўсё ж выпраўляе свае памылкі ды зводзіць урэшце людзей, якія пасуюць адно да аднога, як дзьве лыжачкі ў шуфлядцы згодна кладуцца адна ў адну.

* * *

Знайсьці ў сацыяльных сетках прафайлы чалавека, пра якога ты ведаеш толькі дурную юначую мянушку, – задача небанальная, але рэальная. Перагледзеўшы сотню старонак сяброў сяброў, ты ўрэшце знаходзіш і яго – і зь немаведама адкуль узьніклым хваляваньнем адразу адмотваеш фатаздымкі да першага загружанага: каб адсачыць храналёгію падзеяў.

Пусты, бяз мэблі, пакой з матрацам на падлозе ля сьцяны: “Мой новы дом!” Ён што, жыве на нейкай дачы? Ці ў вёсцы? А, ну так: пусты пакой. Наступствы так званага “падзелу маёмасьці”: і ў тваім жыцьці таксама быў такі пусты пакой бяз мэблі, і ў тваіх сяброў: карцінка, у прынцыпе, знаёмая.

Далейшы прагляд фатаздымкаў дазваляе зразумець, што побач з Хатабам – ці яго ўсё ж пачалі клікаць нармальным чалавечым імём? – побач зь Лёшам такі зьявіліся жанчыны, якія пасавалі яму найбольш: і даўганогія – бялявыя, чарнявыя і нават кучаравыя рудыя; і вакалісткі ў скураных куртках; і гукаапэратаркі ў модных акулярах; хіба што дзяўчаты, як былі тады, так і цяпер засталіся дваццацігадовымі, а твае смалістыя валасы, Хатаб, пасівелі, як пасівела і гішпанская бародка, і лепш бы ты яе згаліў, каб выглядаць крыху маладзейшым – але дзяўчатам, відаць, падабалася: калі меркаваць па шматлікіх камэнтарах пад фатаздымкамі. Ну проста нейкае цёплае сяброўскае кола! – вось жа, Хатаб нарэшце праявіў і такі свой талент. Сярод жанчын, аднак, не было галоўнай: той, якую ён абдымаў калісьці найбольш пяшчотна: гітары не было. І музыка твая, Хатаб – няўжо скончылася?

Раз-пораз трапляліся і фатаздымкі дзяўчынкі з чорнымі касічкамі. “Мая Тамарка!” – падпісваў іх Хатаб, не хаваючы гонару за дачку.

“Якая прыгожая!” – ахвотна пагаджаліся дзяўчаты ў камэнтарах. “Так падобная да цябе!” – шчодра сыпалі яны няпрошанымі камплімэнтамі – а ў думках, напэўна, трымалі прапанову: “Зрабі і мне такую!” – ня ведалі, дуры малалетнія, што ад такіх хатабаў трэба ўцякаць, губляючы пальчаткі і чаравічкі. Уцякаць хутчэй і як мага далей, і шукаць сабе нармальнага мужчыну, а не музыканта, які, напэўна, і сам не заўважае, што вось ужо некалькі гадоў, як ён перастаў граць.

Як шкада, Хатаб, – не цябе, а тваёй музыкі й няспраўджанай славы. І тваёй дачкі. Беднае дзяўчо, плён выпадковасьці: твае дурныя маладыя бацькі зрабілі памылку, выпадкова ўзьядналіся, а нарадзілася – ты, выпадковая Тамара...

Ты выпаліш тры цыгарэты, гледзячы ў адну кропку, і вып’еш два кубкі кавы, адзін за адным, не без задавальненьня аглядаючы ў памяці ўласнае юнацтва, так нечакана паўсталае праз выпадковую сустрэчу ў супэрмаркеце. І застанесься перакананая, быццам усе твае высновы – слушныя.

* * *

На сцэне гарадзскога цэнтру культуры адбываўся канцэрт. Выступалі дзеці з розных музычных школаў і гурткоў, таму заля была запоўненая пераважна бацькамі ды сваякамі; але шмат было і выкладчыкаў. Вядучая абвясьціла чарговы нумар:

- Выступае Тамара Альховік, дванаццаць гадоў, першая музычная школа! Скрыпка! Выконвае “...” ...!

Гледачы паслухмяна запляскалі, і ў залі сынхронна ўзьняліся два тэлефоны, каб запісваць відэа: на канцэрт прыйшлі і мама, і тата. Праўда, сядзелі яны ў розных месцах.

Тамара спынілася ля мікрафону і ўскінула на залю рашучы позірк чорных вачэй: сур’ёзны, без усьмешкі. Ейная выкладчыца ведала, што Тамара ў гуморы – проста вельмі засяроджаная. Яе вучаніца заўжды хвалявалася перад кожным выступам, наўмысна: калі не хвалюесься перад выхадам на сцэну, тлумачыла Тамара, то нецікава граць.

Тамара колькі сэкундаў узіралася ў гледачоў; потым імгненна расфакусавала позірк, пусьціўшы яго паверх галоваў; заціснула скрыпку падбародзьдзем; кінула хуткі погляд на акампаніятарку за раялем – і апусьціла смычок на струны.

Заля, канешне, зладзіла ёй авацыю, як і пасьля кожнага выступу: я папляскаю чужому дзіцяці, разважалі бацькі, а потым папляскаюць майму. А вось пэдагогі абмяняліся шматзначнымі позіркамі.

Такім быў пачатак музычнай кар’еры скрыпачкі Тамары Альховік. Яна стала на гэты шлях у дзяцінстве і пайшла па ім роўна, упарта і ўпэўнена, ня збочыўшы ні на крок, бяз скаргаў на заняткі па восем гадзінаў на дзень, на канцэртныя разьезды і на побыт у інтэрнатах. Музыка стала для яе лёсам і прафэсіяй – і напоўніцу аддзячыла за ўсе намаганьні. Каб ператварыцца ў сапраўднага музыканта, Тамары спатрэбіўся музычны талент бацькі і ўчэпісты, упарты, прабіўны нораў маці. Талент і характар спалучыліся ў ёй ідэальна. Той нябачны, хто зводзіць людзей міжсобку, ня робіць нічога выпадковага.

11.10.2014, Менск