Беларусь, народжаная тэлевізіяй

крытыка, беларуская мова

Нататкі на палях кнігі Яніны Пінчук "Горад мрой"

Хачу жыць у той Беларусі, якую па тэлевізіі паказваюць…
З показкі эпохі Лукашэнкі

***
Бог памёр, Ніцшэ перамог, чалавецтва апынулася па той бок дабра і зла. Нашыя мусяць перамагчы не таму, што праўда на нашым баку, а таму, што гэта — нашыя.

Свет, які малюе Яніна Пінчук у сваёй кнізе "Горад мрой", кіруецца менавіта такой мараллю: ворагі ўсё адно падступныя, таму супраць іх можна ўжываць усе сродкі. Менавіта таму адна з галоўных гераіняў — Уладзіслава (у кнізе яе часцей называюць кароткай формай — Улада) без усялякіх ваганняў ужывае шкоднае закляцце, не адчуваючы пасля гэтага аніякіх згрызотаў сумлення. Вядома! Бо яна ж ужывае чорную магію супраць той, хто сурочыў яе Ідэальнага Мужчыну.

"Горад мрой" — гэта спроба перасадзіць лацінаамерыканскі магічны рэалізм на беларускую глебу: паказаць Менск, у якім паралельна існуюць цяперашняя Беларусь і ВКЛ, якая захавалася і развіваецца ў іншым вымярэнні. У гэтым іншым вымярэнні існуе магія, Ліга Нацый (чыё існаванне для нас скончылася ў 30-х гадах ХХ стагоддзя) ды іншыя цікавосткі, якія ў нашым свеце могуць праяўляцца хіба што прывідамі.

Аўтарка не хавае свайго захаплення лацінаамерыканскай тэматыкай, таму раз-пораз у яе творы гучаць адсылкі да прозы Картасара. Праўда, захапленне гэтае набывае вельмі дзіўны прысмак: не менш, чым Картасарам,  яна захапляецца фігурай генерала Піначэта. Шэры цень дона Аўгуста гуляе па менскіх вулачках і апекуецца адной з галоўных гераіняў кнігі (Алесяй) як у нашым свеце, так і ў вымярэнні ВКЛ. Пазітыўны, карацей, персанаж…
Захапляцца адначасова Картасарам і Піначэтам — гэта прыкладна тое самае, што ўдзень ваяваць супраць нацызму, а па вечарах запальваць таршэр з абажурам з чалавечай скуры.

Але Пінчук гэта не замінае: як гаварылася вышэй, яе персанажы маюць вельмі своеасаблівыя адносіны з мараллю, што аўтарка прымае са спагадай і разуменнем.

***
Адназначна на баку сваёй гераіні Уладзіславы стаіць аўтарка, напрыклад, у яе канфлікце з Вадзімам. Зрэшты, гэтыя ўзаемаадносіны патрабуюць калі не псіхіятра, дык прынамсі псіхааналітыка. Хлопец не спадабаўся Уладзе ад самага пачатку, калі палез да яе з пацалункам. Тым не менш яна яшчэ двойчы пасля гэтага аднаўляла адносіны з ім, і ў адзін з гэтых разоў нават дайшло да сэксу… Пры гэтым дзяўчына (як яна сама прызнаецца сяброўцы) нічога прыемнага не адчувала, аднак праз нейкі час яна ўжо чацвёрты раз па-мазахісцку навязвае стасункі з Вадзімам: "Я ўспрыняла гэта як заданне. Місію па захаванні спакою. Я хацела пераканацца, што пасталела, стала разумнейшай, знайшла раўнавагу, разабралася са зданямі мінулага, так бы мовіць".

Не пасталела, як высветлілася. Варта было Вадзіму раскрытыкаваць Уладзіну прозу, як дзяўчына сарвалася з усіх тармазоў і накінулася на яго: "Тут я і ўмацавалася ў намеры з'ездзіць яму па фізіяноміі. Абавязкова. Думала, павалю, а там па яйцах, а там і па твары ботам…" (Такую шчырую нянавісць да персанажа, а хутчэй — да прататыпа, мне ў сучаснай беларускай прозе даводзілася сустракаць толькі адзін раз — у аповесці Югасі Каляды "Апошняя памылка Афанасія". У абодвух выпадках адчуваецца, што аўтаркі скарысталі прозу для псіхатэрапеўтычных заняткаў, каб не забіць напраўду аб'ект сваіх палкіх пачуццяў. Для саміх дзяўчат — гэта, мабыць, добра. Для літаратуры — сумнеўна…)

Дарэчы, проза Улады паводле апісання нагадвае прозу самой Пінчук (што пацвярджае аўтабіяграфічныя матывы ў сварцы Улады з Вадзімам). У гэтай прозе адначасова суіснуюць у розных вымярэннях цяперашняя Беларусь і Вялікае Княства Літоўскае: "Яна апісала альтэрнатыўную рэальнасць, якая амаль нічым не адрознівалася ад нашай, але дзе Вялікае Княства Літоўскае было рэальна існуючай (і рэальна вялікай) дзяржавай, а ў тканіну штодзённай рэальнасці і афіцыёзных навін закрадаліся загадкавыя з'явы і анамаліі".

Прызнаюся шчыра, заўвагу наконт " рэальнасці, якая амаль нічым не адрознівалася ад нашай" я спярша прамінуў. І быў вельмі здзіўлены тым, з якім піетэтам і ўнутраным прыдыханнем Пінчук апісвае ў выдуманай ВКЛ агідныя рысы цяперашняй Рэспублікі Беларусі: "Нацыянальная Літоўская партыя не лічылася абавязковай для ўсіх структурай. Апроч яе існавала яшчэ некалькі штук, здаецца, усяго —пятнаццаць. Але чамусьці менавіта ў НЛП усё імкнуліся і лічылі прэстыжным трапіць. Хоць князь, вядомая рэч, быў беспартыйным". І, дарэчы, Улада на пытанне пра сваю партыйнасць адказвае адназначна: "А што я, лох нейкі?"

Як той казаў, прывітанне "Белай Русі", куды мусіць уступіць для кар'еры беларускі чыноўнік! Ну, і "беспартыйнаму князю" — асобнае прывітанне.

Там, дзе чытач мог чакаць іроніі, правёўшы паралель з вядомымі яму актуаліямі, існуе проста канстатацыя. (Скарочанай назвы партыі — НЛП — пры яе падабенстве да нейралінгвістычнага праграмавання для іроніі ўсё ж неяк занадта мала.)

***
Навошта аўтарцы спатрэбілася маляваць гэты свет, дзе персанажы могуць вандраваць з сучаснай Беларусі ў прывіднае ВКЛ? Што рухае галоўнымі героямі?

Выглядае, што асноўны імпульс — жаданне далучыцца да ўлады. Калі не камандаваць іншымі, то хаця б збоку пастаяць — як тая ж Алеся са сваім прывідным генералам Піначэтам. Або Уладзіслава з яе партыйнасцю і службай Міністру ВКЛ, да якога яна адчувае вялізны піетэт і для якога гатовая літаральна на ўсё — хоць на сэкс, хоць на чорную магію. (Дарэчы, з тэксту вынікае, што правобразам для Міністра быў вядомы Mister No — савецкі дыпламат беларускага паходжання Андрэй Грамыка.)

Чаму аўтарцы спатрэбілася зводзіць у адным творы Піначэта і Грамыку — абодва ідэалізаваныя, абодва дзейнічаюць па адным баку? У рэальнасці гэтыя персанажы знаходзіліся па розныя бакі барыкадаў, але ў сучасным тэлесвеце з яго настальгіяй па часах СССР Грамыка і Піначэт — персанажы прыкладна аднолькавыя, розніца паміж імі сціраецца. Абодва яны ўвасабляюць цвёрдую ўладу. Прыкладна такую, як і цяперашняя беларуская.

***
Дарэчы, з унутраным прыдыханнем пра ўладу кажуць і іншыя персанажы: "— Усе ткалі ручнікі, праграмуючы ўраджай, каханне і сямейнае жыццё, а я хачу зрабіць… дзяржаўны. Так-так, я хацела б увасобіць у знаках ідэал дзяржаўнай улады і знешняй палітыкі, — дамовіла яна, ужо даканцова расчырванеўшыся і заміраючы ад распаведзенай славалюбівай задумы".

***
Асобна хочацца сказаць пра мову кнігі: яна вельмі няроўная. На пачатку (дзе размова ідзе ад імя Алесі) ідуць інтанацыі экзальтаванай дзяўчынкі, якая п'е каву / гарбату толькі з манерна адтапыраным мезенцам: "Нам прынеслі каву і дэсерты. Ірландская з чарнічным тварожнікам мне, капучына з яблычным штрудзелем — ёй. Яшчэ тры хвіліны мы маўчалі: святадзейнічалі маленькімі срэбнымі відэльчыкамі і атрымлівалі асалоду ад духмянага, да ачмурэння смачнага напою" (курсіў мой. — Р.Х.).

Аднак потым, у іншых расповедах, гэтую інтанацыю замяняе жудасны канцылярыт, немагчымы для мастацкай літаратуры: "Яна па-ранейшаму захоўвала напышліва-скептычны і нудны выгляд — нават калі вырабляла непасрэдныя дзеянні, што прыводзілі да большага або меншага, але практычна заўсёды — да поспеху".

Альбо такое:

"Было млосна, брыдка ды гідка. У кожным дачыненні. Нават у тым плане, што з-за перажыванняў яна стала больш рассеяннай і дрэнна працавала (у яе разуменні, за такое трэба было расстрэльваць)".

Каб чытач канчаткова пераканаўся, што ён чытае псеўданавуковы даклад на студэнцкай канферэнцыі, а не мастацкую кнігу, аўтарка дадае: "Я пазнаёмілася з Аксанай, напалову ўкраінкай, трэцякурсніцай філфака, якая была каталічкай і прытым маладым спецыялістам. Яна вырашыла напляваць на выбар ідэнтычнасці і схілілася да варыянту канвергенцыі".

Да стылістычнага канцылярыту перыядычна дадаецца няправільнае ўжыванне словаў: "Мы пагналі праз палі, у маўчанні рассякаючы вэлюм імглістай вільготнасці". Хацелася аўтарцы сказаць прыгожа, але… Вільготнасць — гэта паказчык утрымання вады ў нечым, у гэтым выпадку — колькасць вады ў паветры. Рассякаць колькасць немагчыма, нават у тым магічным свеце, у які Пінчук адпраўляе сваіх герояў. Відавочна, аўтарка мела на ўвазе вільгаць, а не вільготнасць, аднак ў выдавецтве "Галіяфы" альбо таксама не ведаюць розніцы паміж вільгаццю і вільготнасцю, альбо проста не чытаюць тое, што выдаюць…

Пры ўсім тым часам у тэксце сустракаюцца вельмі прыгожыя апісанні гарадскіх пейзажаў — сапраўды мастацкія:

"Спачатку перайсці на іншы бок, праз трамвайныя шляхі, потым нырнуць у двор, а там — зачараваны касцёл. Белы, гожы, ён стаіць на ўзвышэнні, як на пастаменце, каменныя сцены якога аплёў дываном дзікі вінаград. І гэта заслужана, таму што ён быццам адважны фрэгат, што выдужаў сярод навальніц і дагэтуль ганарліва ўздымаецца над бруднымі хвалямі савецкага смецця. Беласнежны, як сам папскі строй, пасярод плебейскіх бялізнавых вяровак, задрыпаных пад'ездаў і ўбогіх гаражоў".

***
Пра багацце русізмаў у тэксце згадваць не хочацца… Але давядзецца прывесці хаця б некалькі прыкладаў, бо часам гэтыя русізмы папросту збіваюць з тропу чытача і прымушаюць па некалькі разоў перачытваць адзін і той самы пасаж, каб даўмецца, пра што вялася гаворка.

"Паварот, сціплейшыя апартаменты, адгалінаванне налева, не, не туды, ага, направа — вось яны, двое цёмна-зялёных дзвярэй. Адна апынулася бакоўкай са складзенымі, як у масленічным вогнішчы, швабрамі і шчоткамі, другая сапраўды вяла на маленькую ахайную куханьку".

Дзверы па-беларуску могуць быць толькі ў множным ліку — яны не бываюць "адна" і "другая". Пагатоў дзверы не могуць "апынуцца" (выявіцца, аказацца) бакоўкай, бо бакоўка — гэта бакавы пакой…

Яшчэ адна пастаянная блытаніна ў Пінчук  ужыванне слова "паслаць" замест "пасцяліць". Часам гэта выглядае нават камічна, хаця камічнага эфекту аўтарка дамагчыся не хацела. Так, Алеся пытаецца ў Піначэта, ці не горача яму ў кіцелі."— Я магу паслаць яго на траву, калі хочаш, — адказаў ён, не спяшаючыся расшпільваючы гузікі". І сапраўды ж, у такія моманты ўсіх лішніх хочацца паслаць! Прычым не на траву, а значна далей… Толькі кіцель тут ні пры чым.

***
Гюстаў Флабэр, які вучыў пісьменніцкаму майстэрству маладога Мапасана, не дазваляў свайму вучню друкавацца шэсць гадоў — адточваў яго стылёвае майстэрства.

Магчыма, шэсць гадоў для Яніны Пінчук будзе тэрмінам непад'ёмным, але нейкі час усё ж варта аддаць на тое, каб навучыцца ужываць мастацкую мову ў мастацкай прозе. Іначай не выратуе ніякі сюжэт.

Спадабаўся матэрыял? Прапануем пачытаць:

«Ноч» Марціновіча не просіцца быць разабранай на цытаты — яна сама складаецца з цытатаў: Уладзімір Караткевіч, Харукі Муракамі, Віктар Пялевін, Рэй Брэдберы ды безаблічны і бясконцы галівуд. Пытаннем «Гэта яшчэ літаратура ці кінасцэнар для баевіка катэгорыі „В“?» нават не задаешся, бо адказ адчуваеш нутром: аўтар спрабуе прадаць нам кінасцэнар, ад якога адмовіліся прадзюсары.

З усіх частак рамана менавіта біблейская пакідае найбольш нудлівае ўражанне. Напэўна, гэта павінна быць сінонімам філасафічнасці і глыбокага роздуму.

На карысць аўтаркі сведчыць тое, што празмерна на сваім пісьменніцтве яна не зацыкліваецца, уласнае эга гэтым статусам не вельмі цешыць...

Аўтарцы пашанцавала, што яе заявы пра “мёртвую беларускую мову” не бачыў інтэрнэт-абаронца правоў беларускамоўных Ігар Случак, іначай бы позвы ў суд Севярынец не пазбегла.