Хачу, каб са мной гаварылі

сучасная беларуская эсэістыка, беларуская літаратура XXI стагоддзя, беларуская мова, наркамаўка

Чытаючы Эдну О’Браян ад зімы да зімы

 

Некалькі гадоў таму добрая менская вядзьмарка вучыла мяне спяваць старажытную беларускую песню «Былі ў маткі дзве дачушкі». Адна дачка ў той песні выйшла ў багацце, другая — у нядолю. Кожны раз, калі я даходжу да месца, дзе бедная сястра звяртаецца да брата — моўкну. Пусці мяне ў хату! — просіць яна, а брат спускае на яе сабак. Я не хачу, каб мяне кармілі, хачу каб са мной гаварылі, — просіць яна, а я маўчу на гэтым радочку, слёзы па ўсім твары.

Пра што гэта?

Чаму я так моцна адгукаюся на гэтую песню?

І пры чым тут ірландская пісьменніца Эдна О’Браян?

***

Own it, — прашаптала мне Эдна, калі я паглядзела ў вочы яе партрэту на вокладцы рамана «The High Road» першы раз. Гэта было напрыканцы мінулай зімы, у Бібліятэцы. Я нічога яшчэ тады не ведала пра Эдну О’Браян: ні пра што яна піша, ні што значыць гэтае the high road. «Вялікая дарога» — так я пераклала назву для сябе, і толькі пазней зразумела, што the high road тут значыць — «не хавайся». Усё, што я чула пра гэтую пісьменніцу да першай сустрэчы з яе кнігай — я чула ад ірландскага сябра. Адну адзіную думку: «У Эдны ёсць стыль!» — сказаў ён мне калісьці. Але так сказаў, што я паверыла. І імя Эдны запомніла.

***

Я схапіла кнігу, як толькі знайшла яе, і заспяшалася, бо прыгадала, што мушу моцна спяшацца ў гэтым дарослым жыцці, але ўжо ў гардэробе Бібліятэкі, перш чым узяць свае рэчы, я зазірнула ў раман.

«...на тым тыдні, аднойчы ўвечары, калі мы заседзеліся за сталом дапазна і пілі, пілі віно, збанамі, і пасля пілі фрапэ з перцавай мятай, адна жанчына ў нашай кампаніі, кабета з Усходу — чорныя валасы, умашчаныя брыльянцінам, бурштынавы чокер на шыі — вырашыла пагадаць нам на каве, і калі чарга дайшла да мяне, калі яна зазірнула ў маю філіжанку, нешта перасмыкнула яе твар, яна павярнулася да майго прыяцеля і загаварыла да яго: „Яна заўжды рабіла ўсё няправільна, яна і цяпер робіць усё няправільна“, — і я, дурненькая, пацягнулася па сваю філіжанку, думаючы, што недастаткова патрэсла рэшткі кавы ці не дачакалася, пакуль гушча правільна асядзе. Але было ўжо позна, яна ўжо казала мне, што я піла, ела, жыла і разумела жыццё няправільна. Яна глядзела на мяне пагардліва, і я разумела, а я ўсё жыццё гэтага і баялася, што я ліпею, а не жыву, і смерць будзе адзіным маім паратункам. — No tinguis por... — сказала мне Каталіна. — Што гэта значыць? — Не бойся, — сказала яна і пацалавала мяне. Быццам паставіла пячатку».

Чаму людзі жывуць няправільна? — думала я, углядаючыся ў гэты фрагмент, нібы ў кававую гушчу, па якой гадаюць мне.

Хто заплюшчвае нам вочы?

І як мы спрабуем разгледзецца, калі нарэшце чуем — што жывем няправільна, і ведаем, што і самі даўно гэта ведалі?

Упершыню ў жыцці я не пабегла з Бібліятэкі ў метро.

Я пайшла ў паб праз дарогу і пачала піць. Ды чытаць далей.

***

«Own it. Own it. Own it,» — вось першае, што я згадваю цяпер, напрыканцы году, калі думаю пра Эдну і канец папярэдняй зімы.

Own it — стала маёй мантра. З таго часу, як я прачытала яе раман першы раз.

«Будзь гаспадыняй. Не госцяй. Не мінаком», — так бы я пераклала гэтыя два кароткія словы з раману.

І яшчэ: Што ты робіш? Ты пішаш? Пішы! — таксама ўціснула б у гэты пераклад.

З гэтымі словамі Эдна выпусціла сваю апавядальніцу Ганну ў вялікую дарогу. Задоўга да таго, як пачаўся раман. Задоўга да таго, як ён напісаўся. Гэтых слоў у самім рамане, магчыма, няма, але я іх чую на кожнай старонцы.

Напэўна, гэтыя словы — першае, чым ратуешся, калі разумееш, што жывеш зусім не так, як збіралася на пачатку дарогі. І дазваляеш сабе нарэшце не хавацца.

***

«Our bloods were going up and down, up and down... letting go all of their thousand unspent kisses»*, — прачытала я, зайшоўшы ў паб «Clever», і сціснула кнігу мацней. Нешта ўва мне як быццам псіханула. Я ніколі так не рабіла — не ішла з Бібліятэкі ў бар. Звычайна я не магла дазволіць сабе больш за дзве гадзіны на такое падарожа. І тое раз на месяц. Часу хапала, толькі каб дабегчы да Бібліятэкі, памяняць кнігі — і ўжо трэба было бегчы назад, амаль задыхаючыся, каб не парушыць гармонію.

Але гэтым разам я пайшла ў ірландскі паб ды замовіла гінэс. А замовіўшы піва, пачала чытаць Эдну.

...Our bloods were going up and down, up and down... letting go all of their thousand unspent kisses...

Я спазняюся, дзе ты? — атрымала я паведамленне, ад самога жыцця, дарослага ўшчэнт.

Спазняйся. Ты спазняешся — і я паспазняюся, — сказала я тэлефону, аблізаўшы горкую шуму на вуснах. Гінэс прыемна казытаў горла, а галава пачала круціцца ўжо пасля трэцяга каўтка.

«Our bloods were going up and down, up and down... letting go all of their thousand unspent kisses,» — перачытала я радок, і яшчэ раз, але ніяк не магла засяродзіцца на нявыцалаваных пацалунках. І тады я замовіла яшчэ піва. Уладкавалася глыбей у канапу і паспрабавала пабачыць сябе збоку.

Бачыла я сябе вачыма Борхэса — і гэта не давала мне спакою. Я пісала, чытала і згадвала сваё жыццё — усё вачыма Борхэса. Калі б гэта было ў ягонай гісторыі, падумала я, я б мусіла піць над новай кнігай Эдны, адрываючыся ад чытання, каб расказваць пра свае нявыпісаныя кнігі і непражытыя дні, пра сваю маладосць, якая цячэ скрозь пальцы бы пясок, пакідаючы адчуванне пустэчы, павольна і элегантна, пра Гемінгуэя, які пісаў вось так у кавярнях, і пра свой шлюб, які даўно зруйнаваўся. Я б мусіла піць і занатоўваць думкі пра тое, што свет аглух і ніхто мяне не чуе. Ніхто. Ажно пакуль бармэн не пракрычаў бы над маім вухам, што ён апошні раз паўтарае: калі я сама не выйду, ён пакліча міліцыю!

Божа мой, калі я перастала ўспрымаць сябе ўсур’ёз? — спалохалася я, закрыўшы кнігу. Наколькі моцна я атруцілася Борхэсам? Ці змагу я дакрычацца сама да сябе? Ці змагу, Эдна? — спытала я ў партрэта на адваротным баку кнігі.

Own it, — адказала мне Эдна са свайго здымка. Цярпліва. Нават непахісна.

І я адказала ёй тым жа — раптоўным інсайтам. Уся твая кніга — пра страх перад часам. Вар’яцтва перад самотай.

Нейкая логіка другога кухля сказала мне: мы тут і мы напраўду жывыя — пакуль нас нехта адлюстроўвае. Пакуль нас па-сапраўднаму саграваюць увагай. Пакуль нас чуюць і з намі гавораць. «Размова — вось падарунак таму, хто пакідае сэрца адкрытым і шукае любові, і адорвае любоўю», — занатавала я ў шэра-блакітны нататнік. Нервова і ўрачыста занатавала, як ідыётка — і паглядзела ўгору: нада мной вісела металічная шыльда са здзеклівым «Beer — helping the ugly have sex».

Прасядзеўшы з гэтым інсайтам над раманам хвілін дзесяць, я нарэшце пачала чытаць. Ганна ішла па вулках горнага мястэчка ў Гішпаніі, ля берага мора, Велікодным ранкам. Яна ўцякла сюды, каб загаіць разбітае сэрца. Апошні раз разбітае — бо больш яна кахаць не збіралася. Хрыстос толькі памёр, але вось-вось усе даведаюцца, што ён уваскрос і адмовіў смерць. А пакуль ты разам са сваёй гераіняй Ганнай ідзеш па ранішняй вёсцы. Яшчэ з разбітым сэрцам і думкамі пра таго, хто не думае пра цябе. Узіраешся ў мясцовых кабет, якія «не хочуць дзяліцца з табою ні захадам сонца, ні Дарогай у Вырай». І пражываеш з расплюшчанымі вачыма сырыя пачуцці.

*Наша кроў бегала па жылах, туды-сюды, туды-сюды… вызваляючы ўсе нявыцалаваныя пацалункі... (анг.)

***

Сырыя-сырыя пачуцці. Іх тут будзе мора, — прадчула я ўжо пасля трэцяга кухля, і паглядзела на родны краявід за вакном: шэрыя сцены Бібліятэкі, шэра-барвовы ЦУМ і вымесены ў кашу снег на ходніках.

***

Я доўга сядзела ў той першы дзень у пабе і чытала далей пра вялікую дарогу Ганны, на якой яна сустракае іншых beggars of love*. Якія ўсе, бы наркаманы без наркотыка, пакутуюць, бо іх не любяць тыя, каго яны любяць. Яны вандруюць, каб пакутаваць, і пакутуюць, каб вандраваць.

«Так-так, мы напраўду жывыя — пакуль нас кахаюць», — думала я, забыўшыся і п’ючы наступны кухаль піва як каву. А вандроўнікі Эдны нібы зазіралі ў мой паб, каб адпачнуць пасярод гэтай вялікай дарогі.

Спачатку прыйшла трупа актораў. Яны спыніліся, каб падарыць Ганне маску — зрабіць фантастычна прыгожы макіяж і нагадаць пра тэатар, толькі для звар’яцелых, са «Стэпавага ваўка» Гесэ. Тэатар, у якім Гары не толькі навучыўся здымаць маску Стэпавага ваўка — ён пабачыў там тысячы іншых масак. Далей з’явілася былая аднакласніца Ганны, самая зваблівая дзяўчына школы, каб зблізку — перабольшана — паказаць, бы скажонае люстэрка, ува што ператвараецца чалавек, які залежыць ад кахання іншага. Калі вымагае кахання. Калі перакульваецца ў бок звярынага ў сабе. Нарэшце, зазірнуў мастак, трошку п’яны. Ён нечакана хутка стаў блізкім сябрам Ганны — скептычны, знявераны, атрутна-злы ірландзец. Гэта ён будзе дапамагаць Ганне падчас «крывавага камінг-аўту». Заходзіла яшчэ жанчына са злым тварам, маладая пара з «мёдам» у вачах, бізнэсмэны з гучнымі галасамі, ад якіх цяжка было прадзерціся ў чытанне. Але гэтыя ўжо былі не з рамана Эдны. Гэтыя былі мясцовыя. І я чытала далей — прамаўляючы словы ўголас, паўшэптам, каб не выпасці з Велікоднага Міжземнамор’я. Зялёнай вясны і немагчымага кахання. І гаючай пяшчоты.

Калі Ганна сустрэла пакаёўку ў сваім гатэлі, Каталіну, якая прыносіць кветкі ў яе пакой — у раман, і ў мой паб, бы зацягнутая скразняком, заляцела пяшчота. І ўсё запаланіла. На старонкі гучна ўварвалася Вірджынія Вульф, са сваімі садамі кветак: Эдна засыпае кнігу кветкамі з гэтага месца — каб гаварыць з жыццём на сваёй мове, каб наогул гаварыць! Ганна нечакана разумее, што кахае Каталіну і што Каталіна патрэбная ёй, але не як наркотык наркаману. Нешта іншае абуджаецца ў ёй разам з гэтым новым каханнем:

«Пацягнуўшыся і дастаўшы босымі нагамі скрая ложка з лісця, Каталіна абмякла. Свечка яшчэ дагарала, і вогненныя языкі полымя часам прахопліваліся — а так больш нічога. Пустэльнікі ў зацішшы. Яна дыхала лёгка і мякка, і была, ува сне, крохкай, якой не дазваляла сабе быць пры дзённым святле, бясхітрасная, даверлівая, як дзіця. Рот ейны быў прыадкрыты, нібы яна гаварыла сама з сабою. Я ляжала поруч і адчувала, як мы дакранаемся адна да адной, валасамі, не целамі, кончыкі ейных валос краналіся маіх... Яна павярнулася і абудзілася, і цела яе ледзь заўважна затрымцела, калі яна здзіўлена ўздыхнула, прыгадаўшы, дзе яна і хто побач з ёй. І тады я адчула, як яна раптоўна абхапіла мяне рукамі і сашчапіла далоні, і я пацягнулася да яе і прытулілася да яе ўсім целам. Нашыя рукі, ногі, целы злучыліся, нібы мы сталі андрагіннай істотай, і кроў радасна забегала па нашых жылах, туды-сюды, дзве крыві, як ртуць у нагрэтым тэрмометры, вызваляючы крыкі, і стогны, і тысячы нявыцалаваных пацалункаў. Пяшчота, шаленства. Голад, назад, назад у часе да таго вечна рухомага малочна-вадзяністага стану шчасця, бясконца бяспечнага, як віно ў скуры ці сок у дрэве, які нясе цябе на хвалях і які сам хваля. Межы выбухаюць, разрываюцца тут і цяпер, розум, гэтак жа як і цела, нараджаецца наноў, у гэты іншы краявід, які быў знаёмым і ў той жа час незнаёмым, нібы ты заходзіш у карціну, ці ў фрэску, пратачыўшыся скрозь сцяну плоці, сціснуўшыся, патрапіўшы ва ўлонне самога свету, і вакол увесь час чуваць ейныя словы, няўцямныя і салодкія, як пара...»

*жабракоў кахання (анг.)

***

Праз некалькі месяцаў пасля таго, як я прачытала раман Эдны, ужо рушыўшы ў сваю вялікую дарогу, я дажыла да другога інсайту пра Эдну: сырыя пачуцці — гэта пастка для творцы. Пастка.

***

А ў той першы дзень знаёмства з кнігай я вынырнула з Clever Irish Pub, значна павесялеўшы. Ніколі раней я не піла трох кухляў піва за раз, нават двух не піла, я наагул піва піла перад гэтым некалькі разоў у жыцці. Трошкі п’яная, я прайшла паўз ГУМ, называючы яго ў думках ЦУМам, запаволіла крок перад тумбай з люстэркам (доўгія чорныя скураныя боты мне спадабаліся, але гэта быў не мой адбітак, я была ў карычневых нежаночых да немагчымасці ботах і надта шырокіх з выцягнутымі каленкамі джынсах). І нырнула ў метро. Нырнула і паплыла — пакуль яшчэ на дно, але прамаўляючы загадкавае scalding shame scalding shame scalding shame*.

Лёгка прамаўляючы, амаль як лічылку. Зусім сябе не шкадуючы.

*Пякельны сорам, пякельны сорам, пякельны сорам (анг.)

***

На наступны дзень нешта ўва мне працягвала бунтаваць — я засталася ў ложку на цэлы дзень. Не хадзіла ў краму. Не гатавала. Не рыхтавалася да наступнага тыдня. Я чытала.

І чытала я пра падарожжа, у якое выпраўляецца кабета, Ганна, каб загаіць разбітае сэрца. Падарожжа да Міжземнага мора.

Цяпер я разумею — не каб загаіць разбітае сэрца, а каб смакаваць гэтую разбітасць і пісаць з яе. І гэта найгарчэйшая аблуда. І толькі ахвяра іншага чалавека, Каталіны, якая расстанецца з жыццём дзеля яе, навучыць Ганну зусім іншай любові — і зусім іншаму пісьму навучыць Эдну. І дапаможа мне расплюшчыць вочы.

Акурат тады, чытаючы раман, я і вырашыла ехаць у Барсэлону. У тую ж ноч замовіла квіткі, зарэгістравалася на семінар для выкладчыкаў ангельскай мовы, пра які марыла ўжо гадоў пяць, выпіла тры кубкі кавы позна ўвечары — і села за пісьмовы стол. Пісаць. Не з борхэсаўскага прытулку. Не хаваючыся. А вочы-ў-вочы з жыццём. Пра тыя самыя сырыя да немагчымасці пачуцці.

***

Перад ад’ездам я паспела дачытаць кнігу да канца:

Ганна і Каталіна пачынаюць сустракацца. І кахаць адна адну. Каталіна не вагаецца глядзець жыццю вочы-ў-вочы і жыццё ёй, вядома, помсціць. Нехта піша на дзвярах яе бацькоў — Lesbos. І дарогі назад ужо няма.

Ганна — артыстычна — помсціць за сваю каханую і адначасова наважваецца на крывавы камінг-аўт: просіць сябра-мастака, таго самага ірландца, напісаць самымі прыгожымі фарбамі, самымі дарагімі, выкшталцонае Lesbos на кожным доме ў вёсцы Каталіны. На кожным. Скандал пашыраецца па краі — і неўзабаве ў вёску прыязджае вянчаны муж Каталіны, каб змыць ганьбу кроўю.

***

Ты танчыш, а не ходзіш па кухні, — сказаў мне за сняданкам італьянец, які засяліўся са мной у адзін нумар хостэлу ў Барсэлоне.

Так, — усміхнулася я. Гэта быў першы камплімент за доўгія-доўгія гады. Які я пачула.

Што ты робіш? Ты пішаш? — спытаў мяне стары партугалец, яшчэ адзін сусед, за вячэрай.

Так, — схлусіла я. — Эротыку.

Я спадзявалася, што далей ён нічога пытаць не будзе. Што спытаеш пра эротыку? Сюжэт — каго цікавіць сюжэт у эротыцы? Яго доўгія-доўгія пальцы. Цудоўныя доўгія пальцы...

Ён прыгледзеўся да мяне ўважліва. Паглядзеў у душу. Нібы прасканаваў — і тады запытаўся:

Ты прыдумала апошні радок? — як быццам прадбачыў, што гэта і будзе маёй стрэмкай на цэлы год.

Я не магу скончыць. Нічога, — сказала я праўду, але не адвяла позірка ад ягоных пякельна-чорных партугальскіх вачэй.

Гэта акурат пра эротыку, — пажартаваў ён і рассмяяўся, трасучы сваімі чорнымі кудзёркамі.

***

З сырых пачуццяў, з ран — нічога так і не напісалася.

Падказкі, што так і будзе, што дарога сама па сабе — нестваральная, былі раскіданыя па кнізе Эдны, але тады, напрыканцы мінулай зімы, вочы чапляліся за іншае. І толькі летам, калі я зноў перачытвала раман, лежачы на прахалоднай падлозе ў задушна-гарачым Менску, я падумала: кніга Эдны — яшчэ і пра гэтую пастку. І пра паратунак з яе:

«Мы не заняліся каханнем, мы сядзелі і глядзелі адно на аднаго, як старажытныя магі.

Я б хацеў заняцца каханнем з табой, але гэта неабавязкова, — сказаў ён. Я ведаю, — адказала я. Ты не ведаеш, — запярэчыў ён. — Ты думаеш, што ведаеш... ты ўсё яшчэ думаеш, што гэта самае важнае ў жыцці... павер мне, гэта не так... людзі пераацэньваюць любошчы, і асалоду ад іх таксама пераацэньваюць.

Затым ён падняўся і пацалаваў мяне, пацалунак быў глыбокім і ў ім было нешта бясконца сцвярджальнае. Я ў момант адчула, што назаўжды прагнала ўспамін пра пакутлівае цалаванне падушкі.

Мы амаль не варушыліся. Часам у пакоі скакалі цені ад вагню. На сценах віселі дзве вялізныя карціны, на якіх, як сказаў ён, былі паказаныя абодва бакі жыцця, анёльскі і звярыны. На адной карціне былі намаляваныя жанчыны ў белых джылабах, якія сядзелі да нас спінамі, спакойна гледзячы на мора, на другой — драпежнік, дзік, які скакаў цераз прорву, з крывава-чырвонымі кіпцюрамі. Скала, з якой ён скакаў, была зялёнай, як лёд і як каштоўныя камяні, таго ж адцення, што і нябёсы Пітэра Брэйгеля, пад якімі ён намаляваў гончых і самотных паляўнічых. Мы дакраналіся адно да аднаго без дотыкаў. Дотык, які так і не здарыўся, атуліў нас, затрымаўся над нашымі рукамі, над нашымі целамі, мы трымалі адно аднога нябачнымі антэнамі нашых думак, і я падумала, гэтага мне хопіць назаўжды, гэтага моманту чыстага жыцця, гэтай плыні неўцялесненага кахання».

***

Напэўна, я змагла адчуць гэтую траекторыю сэрца Эдны — бо сама сёлета дакранулася да «моманту чыстага жыцця, гэтай плыні неўцялесненага кахання».

Так, Эдна, бясконца сцвярджальны пацалунак — выхоплівае цябе з падзення.

Але калі скура пачынае забываць яго дотык — ён цябе і штурхае ў прорву. Пачынаецца самае страшнае ў гэтым падарожжы — пачынаецца паніка адзіноты.

***

Трымай мой ровар, я павалюся! — крычыць маленькая дзяўчынка ўва мне. Капрызная. Заплаканая. Спалоханая. Бо вучыцца ехаць сама, але так хоча, каб трымаў яе — ён.

Трымай, я сказала, — верашчыць яна. Звераня ўва мне верашчыць. І круціць галавой, шукаючы таго, хто ўжо далёка.

Хачу, каб са мной гаварылі! Хачу, каб са мной гаварылі! Хачу, каб са мной гаварылі! — шапчу і я, следам за Эднай, кастрычніцкімі вечарамі, але чую, як голас мой ператвараецца ў драпежны, звярыны крык.

І тады я згадваю, што прапусціла ў папярэдніх чытаннях Эдны: напрыканцы рамана муж Каталіны прыходзіць з нажом, каб зарэзаць ірландку-спакусніцу, але забівае жонку. І я адхінаюся ад свайго звярынага крыку. Ад патрабавання размовы. Ад вымогаў.

І абяцаю свайму сэрцу іншую размову — са мной, за маім жа ўласным пісьмовым сталом.

***

Яго доўгія-доўгія пальцы. Цудоўныя доўгія пальцы. І водар — цёплага дрэва і спецый. І раптоўная думка, што ўсё мае сэнс, — гэта я напісала на пачатку свайго новага апавядання.

Пасля ўсяго разумееш: мелодыя сэрца ўвесь час жыла ўнутры. Яна, гэтая мелодыя, не чужая, не вывучаная, не падарунак — яна ўвесь гэты час была ў табе. Ты не ўпершыню яе чуеш, ты нібы прыгадваеш яе — калі патрапляеш у сапраўдную размову.

І калі чуеш шэпт, казытлівы, каля самага вуха: Own it!

***

Я пісала гэтую гісторыю напрыканцы восені, лежачы на падлозе, бо — унікаючы вызвалення, унікаючы апошняга радка, — я заваліла пісьмовы стол кнігамі і нататкамі, нібыта наўмысна дзеля таго, каб не магчы пісаць за ім. Я ляжала на падлозе і пісала. Побач, на падлозе, гарэла свечка, бо час нібыта ўшчыльніўся і ціснуў на мяне і дні станавіліся цямнейшымі. На стале ўжо чакалі падрыхтаваныя дакументы на развод. На дакументах — кніга Эдны. Кніга, якую я ўжо трэці раз брала ў гэтым годзе. Можна было б і скрасці, — тачыўся голас Борхэса, але я гнала яго прэч. Кніга была мне патрэбная — як напамін пра галоўнае. І здымак Эдны на той кнізе — як краявід, што чакае, а ў тым краявідзе — малітва.

...Пратачыцца ў карціну скрозь сцяну плоці, сцяўшыся, ва ўлонне самога свету...

Скрозь сцяну плоці...

Скрозь сцяну...

***

Цяпер мне здаецца, што я так доўга супраціўлялася гэтаму «вызваленню ад Эдны», гэтай простай выснове вялікай дарогі — размова пачынаецца, калі ты загаворваеш з сабой! — бо баялася пачуць адказы на свае пытанні.

Ці бывае літаратура пасля вызвалення?

Ці бывае літаратура шчасця?

Ці не застаемся мы нешчаслівымі — адно дзеля таго, каб пісаць?

Ці стала Эдна шчаслівай?

Пра што насамрэч яе кніга?

***

У адзін з самотных візітаў у паб, недзе напрыканцы лістапада я запісала ў нататніку: «Кніга Эдны — гімн палігаміі. Неўцялесненай любові і ўцялесненай пяшчоты. Яна пра рухомыя межы агульнага падсвядомага».

Калі кахаеш — мусіш адмовіцца ад усяго, — напісала Эдна ў самым канцы рамана.

***

Настала новая зіма, падае новы снег — і я зноў п’ю ў пабе, побач з Бібліятэкай, і дапісваю гісторыю пра тое, як я чытала Эдну О’Браян, ад зімы да зімы. І я ўжо чацвёрты раз бяру гэтую кнігу. Мусіць, я ўсё ж скраду яе, — усміхаюся я снежнаму краявіду за вакном.

Яна дапамагла мне пабачыць тое, што я і раней бачыла, але не прызнавалася сабе: калі выходзіш у вялікую дарогу, адкрываеш сэрца і дазваляеш межам быць рухомымі — не будзе дарункаў, пярсцёнкаў, сямейных ложкаў, вырубленых з дрэва.

Будзе іншае.

***

Ты прыдумала апошні радок? — спытаў мяне партугалец мінулай зімой.

Так, вось ён, у маім новым апавяданні — доўгі, джойсаўскі, зусім без правілаў:

...Яна ляжала побач з ім і адначасова вельмі далёка, нібы патрапіўшы ў зусім іншы краявід, ва ўлонне свету, у свет, дзе не два далягляды, на ўсход і на захад, дзе даляглядаў бясконца шмат, і яны тасуюцца з кожным ягоным словам, з кожным яе словам, з кожным паваротам размовы, і размова іх раптам сціхае, калі яны чуюць, як — няўцямна і соладка — пачынае падаць снег, аднекуль з глыбіні самога сусвету, на ўсе далягляды, і як лягаюць сняжынкі, нібыта пяшчота, на сэрцы тых, хто маўчыць, і на сэрцы тых, хто гаворыць.

Спадабаўся матэрыял? Прапануем пачытаць:

Беларуская літаратура, бы тая ўлада на пачатку 90-х, валялася пад нагамі і чакала, пакуль яе хто-небудзь падбярэ.

Кіраваны густ ёсць адсутнасцю густу. Гэтак жа як кіраваны выбар ёсць адмовай ад выбару. Зацверджаная і дазволеная доза культурнасці нудная, як прагноз надвор’я. Бо тэксты ажываюць толькі тады, калі мы пачынаем іх чытаць.

Паэзія альбо пагаджаецца з эпохай, — і тады стаецца мілым штукарствам, забаўкай, размазвае свой досвед па слэмах і клубах. Альбо застаецца сам-насам, застаецца без аніякіх гарантый, у пустаце, правальваецца ў сляпую эмоцыю неразумення, неапазнавання свету...

Сон, варыянт другі, — на экспазіцыі ўсё як раней, але людзі на фатаздымках рухаюцца, старонкі кніг варушацца, і дзіўны ветрык, невядома адкуль, а экскурсантаў няма, усё, што я гавару — я гавару сама сабе.