Ку-ку-культура! Схемы па(за)дарожнага руху

сучасная беларуская эсэістыка, беларуская літаратура XXI стагоддзя, беларуская мова, наркамаўка

Тры банальных абліччы культуры: музей, школа, індустрыя.

Першы захоўвае мёртвыя тэксты вечна жывых і задае планку якасці. Гэта дом герояў, каталог учорашніх вяршыняў. Туды варта зайсці, каб на кантрасце адчуць сябе жывым.

Другая шліфуе мазгі і вучыць захапляцца. Тут фарматуецца погляд, абразаючы кругагляд да бяспечных памераў. Засвоіў канон? Сядай, выдатна! І вядзі сябе ціха: ты ж культурны.

Трэцяя — фабрыка сэнсаў, узоры на вынас, тыражаванне ментальнага фастфуду. Гіпермаркет «Муму» на рагу Дастаеўскага і Хайдэгера. Правераныя пастаўшчыкі. І калі чагосьці не завезлі — значыць вам гэтага і не трэба.

Што не так з гэтай трыядай культпрасвету? Сама ідэя культуры як ін’екцыяў асветы. І трактоўка народа як масоўкі, якая на іх падсела. Такая культурнасць спараджае баязлівы спажывецкі канфармізм і друзласць духу.

У такім раскладзе мы не робім культуру. Мы дазваляем ёй рабіць сябе і пакорліва кладземся расходным рэсурсам у чарговую матрыцу калектыўнага маразму. Галоўная школа культурных практык — вуліца, кніжкі, «Балантайнс», рок-н-рол, фалафель, сэкс, фэйсбук і шэнген — выносіцца захавальнікамі мерцвякоў за межы істотнага як перашкода і памылка. Як дзікі параснік на дагледжаных дзялянках Духоўнасці.

І тады мы — толькі пена Канала Культура. Мы другасныя і залежныя, як вечныя шарагоўцы глабальнай містэрыі, пажыццёва завербаваныя на вайну за «высокае». І страшна падумаць, што ўсё можа быць інакш.

Але ж аднаго на ўсіх канала «правільнай» культуры няма: кожны непазбежна выбірае сувымернае сабе. Нармальны аўтар заўсёды хуліган і экстрэміст. І нармальны юзер — таксама. Гэтаму можна навучыцца, але нельга навучыць. Рэальная культура — рухі насуперак відавочнаму. Рызыка і драйв. Усё іншае — прапампоўка шаблонаў скрозь сонны розум. Каляровыя мроі глабальнай казармы.

Кіраваны густ ёсць адсутнасцю густу. Гэтак жа як кіраваны выбар ёсць адмовай ад выбару. Зацверджаная і дазволеная доза культурнасці нудная, як прагноз надвор’я. Бо тэксты ажываюць толькі тады, калі мы пачынаем іх чытаць. Кожны сабе. Кожны па-свойму. Кожны — сам сабе Канал Культура.

Складанасць у тым, што вакол нас пастаянна жывуць розныя віды культурнага: шансон з маршрутак, опера ў тэлевізары, стэнд-ап балбатня, покет-бук даўжынёй у пералёт Вільнюс-Порта, сеткавая аналітыка, фрык-шоў «Еўрабачанне», палявыя даследаванні бельгійскага піва і філасофскі дыспут у варшаўскай кнайпе. Норма тут — не падпарадкаванне правілам, а іх вольны рэмікс. Пераключэнне каналаў.

Гэта нармальна. Праблемы ўзнікаюць, калі стракатасць паведамленняў перарастае ў іх вайну. З ізаляцыяй «чужых нам» агентаў, выбракоўваннем шкодных ідэй і жорсткай рэдактурай варожых стыляў. Каналы Культуры перакрыкваюць адзін аднаго, сплятаюцца ў баявой сутычцы і памнажаюць тым самым не зону сэнсу, а сферу хаосу. Вайна культур — не балет воінаў святла з анёламі цемры, а банальны прарыў каналізацыі. І ранейшыя Радыё Шамбала або Фуко-ТБ пачынаюць слаць у нашы душы не музыку сфераў, а побытавыя істэрыкі. Выносяць у нікуды і гоняць смецце. А гэта азначае, што наспеў час мяняць сантэхніку — і шукаць новыя рэсурсы культурнага.

Часам здаецца, што культура — гэта тое, што мы атрымаем як бонус за стараннасць. Вось яшчэ трошкі папрацуем над сабой, падрасцем, падцягнемся — і будзе нам неба ў дыяментах з бестэрміновым пропускам у парадайз. Але, калі шчыра, Каналы Культуры не даюць лёгкага шчасця. Яны, наадварот, рэжуць банальны побыт на часткі. Як піццу. Як Венецыю. І вучаць не масавым экстазам, а персанальнай навігацыі ў полі інфармацыйных шумоў. Жыццю без шпаргалак і алібі.

Сапраўдная культура — практыкі ратацыі і селекцыі. Праўда ў тым, што «высокае» — не гарантыя якасці. А «нізкае» — дурная страшылка для ёлупняў. Сваё бярэш роўна там, дзе знаходзіш. Каналы проста гоняць кантэнт. А мы яго фільтруем. Адпаведна сілам, жаданням і фінансавым магчымасцям.

Збоі ў трансляцыі ўзнікаюць, калі пачынаеш лічыць, што ёсць дзве культурнасці: твая і няправільная. Калі ўзнікае жаданне паправіць артыста і падрэзаць сігнал. А яшчэ лепш — адмовіць яму ў праве быць артыстам. Тады ў культурнае вяшчанне прыходзіць парадак. І забівае культуру.

Культура — не склад шэдэўраў і не пункт захоўвання вечных эталонаў. Яна ўвогуле не сума рэчаў, а рух сэнсавых плыняў скрозь нашу свядомасць, які ператварае энергію думкі ды жарсці ў формулы дзеяння. Культура — гэта тое, што з табой адбываецца, калі ты пра гэта не думаеш. Логіка адхіленняў, тактыка невідавочнага. Той градус успрымання рэальнасці, якім мы абавязаныя Гагену і Ўайету, Ленану з Макартні, Лявону Вольскаму і Эндзі Ўорхалу, Білі Халідэй і Франсуа Труфо, Тому Ўэйтсу, Сержу Гейнсбуру, Кейт Бланшэт і Фрэнсісу Бэкану — тым, каго аднойчы выхапілі з плыні лухты і прысабечылі назаўсёды. Пасля словаў, насуперак правілам. Як малюнак рухаў, адценні пачуццяў, асаблівы погляд. Як музыку асобнага жыцця — твой персанальны плэйліст, досвед спалучэння прыватнага лёсу з глабальнымі вібрацыямі.

Выдае на тое, што правілы культурнасці — падманка для тых, хто верыць у вечныя каштоўнасці і школьныя пропісы. Астатнія будуюць свае маршруты і прыярытэты самі: дзе — канал, дзе — тунэль, дзе — хайвэй. «Лепшае выйсце — заўсёды наскрозь» (Роберт Фрост).

Падкантрольнасць Канала Культура — чыстая ілюзія. Паколькі вынікі сустрэчаў хваляў універсальных мэсыджаў з унутраным космасам шараговага юзера прадказаць немагчыма. «Кока-кола» разбурае імперыі, гітарны бой пашырае свядомасць, мова робіцца палітыкай, літаратура рэжысуе сэксуальныя рэвалюцыі. Праз музеі праходзяць карнавальныя шэсці і маршы футбольных фанатаў. Аўтсайдэры выходзяць у поп-зоркі, сакральнае разменьваецца на драбязу, авангард мутуе ў агітпроп (і наадварот).

Інфармацыйныя плыні жывуць нелінейна. Гэта зона шумоў, розначытанняў і збояў праграмы. Кажы што заўгодна — усё адно я пачую сваё.

Сэнс культурнай працы — у пераўтварэнні закрытых канонаў у адкрытыя ландшафты. І таму лепшы Канал Культура — не інтэрвенцыя вышэйшых каштоўнасцяў у нашыя цнатлівыя розумы, а нефарматны фідбэк: экспансія партызанскіх практыкаў чытання ды пісання ў строгі парадак звыклай «правільнасці».

Ку-ку, культура!

Пераклаў з расейскай Віталь Рыжкоў

Спадабаўся матэрыял? Прапануем пачытаць:

Паэзія альбо пагаджаецца з эпохай, — і тады стаецца мілым штукарствам, забаўкай, размазвае свой досвед па слэмах і клубах. Альбо застаецца сам-насам, застаецца без аніякіх гарантый, у пустаце, правальваецца ў сляпую эмоцыю неразумення, неапазнавання свету...

Беларуская літаратура, бы тая ўлада на пачатку 90-х, валялася пад нагамі і чакала, пакуль яе хто-небудзь падбярэ.

Я доўга сядзела ў той першы дзень у пабе і чытала далей пра вялікую дарогу Ганны, на якой яна сустракае іншых beggars of love. Якія ўсе, бы наркаманы без наркотыка, пакутуюць, бо іх не любяць тыя, каго яны любяць. Яны вандруюць, каб пакутаваць, і пакутуюць, каб вандраваць.

Літаратары ў выглядзе статуй у чалавечы рост, з чорна-шэрага пластыліну. Рухаліся з цяжкасцю. Вачніцы пустыя. Складкі на адзенні, як штрыхі, нанесеныя ножыкам. Ледзь перасоўваючыся, яны абменьваліся кнігамі. Цяжкія пластылінавыя кнігі выгіналіся і мяліся пры дакрананні. І ўсе кнігі — закрытыя, загорнутыя, назваў — не прачытаць.