Інтэрвію зь Ведзьмаком

проза, беларуская мова

А. В.

Што да літаратурных традыцый, то і тут ідэя адзінага суб’екта – усемагутная. Рэдка калі кнігі нясуць подпіс аўтара. Панятку плягіяту няма: паводле завядзёнкі, усе творы прыпісваюцца аднаму-адзінаму пазачасоваму й ананімнаму аўтару.

Борхэс
“Тлён, Укбар, Орбіс Тэрцыюс”

 

Пасьля ягонай першай фразы я адразу ж выцягнуў дыктафон і, перамагаючы сьмех і трымценьне рук, націснуў на чырвоную кнопку.

-Дык колькі, ты кажаш, табе гадоў?
-Дзьвесьце сорак. Зрэшты, вы ж бачылі афішу.

Так, на афішы было напісана: “Канцэрт прымеркаваны да 225-годзьдзя творчай дзейнасьці”. Як і ўсе, я лічыў гэта ня самым дасьціпным жартам. Але мой суразмоўца гэта жартам яўна не лічыў. Даўно я не нарываўся на такога дэбіла.

Патлумачу: я музычны публіцыст. Гэві-мэтал – ня мой улюбёны жанр, але лідэр беларускамоўнага гурта “ЛоўКісс” быў надта ж калярытнай асобай, каб я мог дазволіць сабе адмовіцца ад прапановы галоўрэда. Сам гурт узьнік гады два таму і выдаў усяго адзін альбом, ня самы арыгінальны, тыповы пэган-дум-кор, аднак жывыя выступы “ЛоўКісс” ў менскіх клюбах пасьпелі ўжо зрабіцца легендай: настолькі ўражвала наведнікаў іхнае шоў, уквечанае фантанамі бутафорскай крыві. Не паддавалася вытлумачэньню, як за ўвесь гэты час нікому яшчэ не ўдалося ўзяць інтэрвію ў іхнага фронтмэна, патлатага эма-маладзёна па мянушцы “Вядзьмак” – нават ягонага сапраўднага імя ніхто ў музычных колах ня ведаў! Напэўна, многіх палохаў адзін ягоны выгляд; але, так бы мовіць, ваўкоў баяцца – па канцэртах не хадзіць.

Ужо паводле першага ягонага адказу было ясна, што сваю ролю Вядзьмак успрымае вельмі сур’ёзна і не выходзіць з сцэнічнага вобразу практычна ніколі. Карацей, поўны шыбзьдзік. Ці мала я такіх у музычнай тусоўцы бачыў. Агулам кажучы, баяцца там зусім не было каго. Зьнешне ён нагадваў мне Фарынэлі-кастрата і гаварыў адпаведна высокім голасам – ажно ня верылася, што ён здольны так лёгка ператвараць яго ў замагільнае блэкмэталёвае хрыпеньне й рыканьне.

-Ну добра, дзьвесьце сорак... Але ж ты выглядаеш на дваццаць.
-Дзякуй. Гэта ўсё таму, што я – вупар.
-Хто-хто ты?
-Ну – вампір. Вы што, “Прыцемкі” не глядзелі?

Я глядзеў “Прыцемкі”. Усе часткі. Больш за тое – нават чытаў. Яшчэ ў школе і ў арыгінале. Магу пацьвердзіць, што любы з герояў эпапеі мог бы быць салістам падобнага рок-гурта з нэкрафільскім іміджам – і што з таго?

-Але ж гэта фікцыя. Чуў такое слова? Вампіраў няма.
Вядзьмак усьміхнуўся.
-То бок, па-вашаму, Робэрт Пацісон – такі ж звычайны чалавек, як вы?
-Анягож... Хацеў бы я быць такім звычайным, як ён. Я маю на ўвазе, што ён актор, а не вампір. Грым, пудра, бялілы... Карацей, усё як у цябе.
Вядзьмак пакруціў галавой.
-Не, я бяліламі з 1800-га году не карыстаюся. Тады мода зьмянілася. Дый патрэба з часам адпала. Навошта, калі я сонца апошні раз сто гадоў таму бачыў...

Добра, я ўсё разумею – гумар, містыфікацыя... Але каб настолькі прадуманая, да дэталяў? На халеру яму гэта? Сапраўды хоча стаць рок-зоркай? У такім разе ён памыліўся жанрам гадкоў на трыццаць...

-То бок ты, апрача моды, яшчэ й гісторыяй цікавісься?
-Па шчырасьці – не. Чым там цікавіцца... Кроў, кроў... Усё ў такім ружовым тумане... Толку, што мне ўжо амаль два з паловай стагодзьдзі! Усё адно ня помню нічога з часу, што перасягае звычайны чалавечы век. То бок факты запамятаў, але сябе тагачаснага ўжо амаль не прыгадваю – надта даўно было. Памяць так далёка не сягае.

Ага, пачынае прагаворвацца: маўляў, памяць у яго ўсё-ткі звычайная, астатнія моманты ўласнай легенды давялося завучваць... Што ж, паспрабую распытаць яго падрабязьней – чым болей скажа, тым больш прагаворыцца.

-Як даўно ты займаесься музыкай?
-Уласна, усё жыцьцё. Канкрэтна рок-музыкай – гадоў дзесяць. Але я займаюся збольшага тэкстамі...
-А, ну так. Дык чаму вы ў гурце вырашылі сьпяваць – калі так можна сказаць, хе-хе – па-беларуску?
-Чаму б і не. Мова зноў у модзе, як тых жа дзьвесьце гадоў таму, калі мы яе пачыналі.
-Ага, дзьвесьце гадоў таму... Раскажы лепш, дзе ты так добра мову вывучыў. На курсах для прасунутай моладзі, га?
-Не, на вёсцы. Ад сваіх сялянаў.
-Што значыць “сваіх”?
-Прыгонных.

Не, ну во дзе ўдача! Шкада, што я не псыхіятар.     
-Добра. Тады з гэтага моманту папрашу падрабязьней: што за вёска, дзе, калі...

-Маё сапраўднае прозьвішча – Лысагорскі, – з спачувальным уздыхам прамовіў гэты смаркач, нібы вырашыў зрабіць мне нейкую паблажку, – адпаведна, вёска – Лысая Гара пад Берасьцем. Ну, цяпер ужо гэта частка Берасьця. Там я ў 1774 годзе і нарадзіўся. Бацька ня быў заможны, але свой засьценак і свой шарачковы гонар меў. Сябраваў з нашым суседам Нямцэвічам – той жыў непадалёк у Скоках, бацька ў яго кніжкі пазычаў. Да таго ж, Нямцэвіч сам нешта папісваў... Ад яго я, можна сказаць, і падхапіў цікаўнасьць да літаратуры.

“Балазе, ня што горшае”, падумаў я.

-Часы былі цёмныя, маркотныя – ня так даўно ворагі абкарналі нашую тысячагадовую краіну... Па ўсім сьвеце адбываліся перамены – і толькі ў нас было глуха, як у танку, кажучы па-сучаснаму... Часьцяком я чуў, як бацька зь Нямцэвічам і іншымі панамі ўсё пра нешта шапталіся... Казалі пра караля, пра нейкага Касьцюшку, што ваяваў у Амэрыцы... Тады я яго яшчэ асабіста ня ведаў... Потым Нямцэвіч зьехаў у Варшаву на Вялікі сойм, прымаць Канстытуцыю... Усе казалі пра Рэч Паспалітую абодвух народаў – а я ўсё ніяк ня мог зразумець, што гэта за другі народ... Потым аказалася, што другі народ – гэта мы, ліцьвіны. Во быў для мяне сюрпрыз! Толькі мы ўжо па-ліцьвінску амаль не гаварылі, а вось нашыя непісьменныя сяляне – ого-го! Тут я і пачаў адчуваць да іх нейкую незразумелую цікаўнасьць, як дагэтуль да дзяўчат, коней і польскай літаратуры...

Як прынялі тую Канстытуцыю – я пазьней на яе сотыя ўгодкі вядомы ананімны верш напісаў – вялікае сьвята было! Здавалася, усё мяняецца да лепшага. Бацька акурат у той час падумваў ужо адправіць мяне вучыцца за мяжу – у Полацкую езуіцкую акадэмію, то бок фактычна ўжо ў Расею... Але тут Расея сама да нас прыйшла, на маёй памяці ўпершыню. Ваяваць тады мяне яшчэ бацька не пусьціў – пайшоў сам... Забілі яго расейцы, лічы, недалёка ад нашага дому, гэта я помню дакладна: дваццаць трэцяга ліпеня 1792-га... Гэтак я застаўся поўным сіратой – матуля памерла яшчэ як я малы быў... Мне так было шкада бацьку, я так яго любіў – ён жа мяне фактычна сам гадаваў... Вось тады я і пакляўся, што буду маскалям за бацьку помсьціць. А ўжо праз два гады, як Касьцюшка падняў паўстаньне, я напісаў сваю першую песьню. Вы яе, мабыць, ведаеце: “Пойдзем жыва да Касьцюшкі, рубаць будзем маскалюшкі...” Вялікі гіт быў у свой час. Музыку Міхал Агінскі тады прыдумаў – вельмі яму мой тэкст спадабаўся...

-Агінскі? Той самы Агінскі?

-Ну а які ж... Я яму і для “Палянэзу” потым тэкст напісаў, але ён ужо яго чамусьці ня ўзяў, а я з гадамі й забыўся, як ён гучаў, той “Палянэз”... Але галоўнае ня гэта – галоўнае, што я сам тады са зброяй ваяваць пайшоў... За Бацькаўшчыну... У першы й апошні раз... Вось тады гэта са мною і здарылася... Цьмяна прыгадваю: абарона Прагі ад Суворава... Жудасная разьня... Рукапашны бой... Нейкі страшны вусаты маскаль прасякаў сабе дарогу проста да мяне... Калі ён наблізіўся, мне ўдалося ўсадзіць у яго шаблю па самую гарду – а яму анігадкі, схапіў мяне рукамі за плечы і – уявіце сабе – укусіў у шыю...

Болей з таго дня нічога ня помню. Апрытомнеў я ўжо ў варшаўскім доме адной маладой шляхцянкі, што схавала мяне ад акупантаў... Калі я – надзіва хутка – акрыяў ад ранаў, то мая гаспадыня пачала дазваляць мне выходзіць на двор – але толькі ўначы і недалёка, каб не нарвацца на патруль... Тады, падчас гэтых шпацыраў, я заўважыў, што са мною адбываецца нешта дзіўнае. Калі з-за хмараў выходзіў месяц, у мяне зьяўлялася неадольнае жаданьне на яго выць. А калі з-за рогу выходзіў расейскі патрульны, я ўжо зусім ня мог даць сабе рады – кідаўся на яго й загрызаў насьмерць. Нібы сама мая крывя прагнула помсты – за бацьку, за бацькаўшчыну, за баявых таварышаў, за той укус... Па Варшаве папаўзьлі чуткі, што па начах у горадзе дзейнічаюць партызаны з сабакамі. А я тым часам спаў удзень у сваёй гжэчнай паненкі ў склепе, як пшаніцу прадаўшы ці маскаля загрызшы. Сумленьне маё было спакойным, сваімі тэрарыстычнымі ўчынкамі я вельмі ганарыўся. Фізыялягічныя зьмены, якія са мною адбываліся, кшталту падвышанай калматасьці, ніяк мяне не бянтэжылі – іх я прыпісваў цуду каханьня. Мая ўратавальніца – юная патрыятычная красуня й сірата, дачка загіблага героя – зусім ускружыла мне галаву... Але каханьне маё да яе, хоць і было ўзаемным, скончылася для яе трагічна... Толькі пасьля гэтага я зразумеў, што стаў вупарам. Ледзь ня скончыў самагубствам (хацеў сярод белага дня выйсьці на бераг Віслы пазагараць) – але своечасова перадумаў.

Пакуль тое, нашую вёску аддалі Сувораву, Нямцэвіча зьвезьлі ў турму ў Расею... Карацей, на бацькаўшчыну лепей было не вяртацца, дый не было, уласна, куды – але й заставацца ў Варшаве пасьля загадкавай сьмерці маёй каханай гаспадыні было небясьпечна. Служкі пачалі пазіраць на мяне з падазрэньнем і жагнацца пры сустрэчы, што мяне, хоць я і быў каталік, вельмі цяпер раздражняла. Адным словам, я пастанавіў – упершыню ў жыцьці – падацца ў эміграцыю.

Гэта былі гады майго станаўленьня як вупара й інтэлектуала. Першым чынам я выправіўся ў Трансільванію: вывучаў жывы народны фальклёр, анатомію, прайшоў базавы курс выжываньня маладога крывасмока... Там мне параілі паехаць у Парыж, усясьветную сталіцу рэвалюцыйнага руху й вампірскай дзьвіжухі. Не пасьпеў я ў той Парыж прыехаць, як мяне схапілі за рукі за ногі, як былога польскага жаўнера, і пацягнулі ў Наддунайскі легіён, а там адразу – на карабель і на Гаіці! Марна я вырываўся й крычаў, што баюся сонца...

Што я на тым Гаіці перажыў – гэтага ў двух словах не апавядзеш... Скажу толькі, што вялікія страты ў нашых шэрагах прыпісваюцца ліхаманцы не зусім справядліва... Мяне дык дзякуючы здароваму харчаваньню й начным дзяжурствам ніякая трасца ня брала. Пасьля нашай канчатковай паразы я застаўся на Гаіці, вывучаў вуду, баявыя адзінаборствы (нам, вупарам, зброяй карыстацца паводле кодэксу гонару забаронена) і гістарычны досьвед тамтэйшых зомбі. Толькі празь пяць гадоў вярнуўся ў Парыж, дзе пад новым імем пачаў працаваць фельчарам, давёўшы мастацтва крывапусканьня да раней нечуваных вышыняў.   

У 1812 годзе я ў якасьці палкавога лекара з часткамі Напалеона трыюмфальна прыбыў на Бацькаўшчыну. Палова лысагорскіх сялянаў мяне, вядома, памятаць не магла, а вось другая, старэйшая палова – адразу пазнала, нават пры лучынах: “Паніч малады прыехаў!” Толькі ніяк не маглі зразумець, як гэта я за гады зусім не зьмяніўся. Каб пазьбегчы непатрэбных роспытаў, я адразу ж даў ім усім волю. Рамантычная моладзь на знак падзякі тут жа далучылася да нашага корпусу Панятоўскага, хоць я іх пра гэта і не прасіў – самі потым шкадавалі. На жаль, воля тая сялянская, як і сама маскоўская кампанія, нядоўга працягнулася – якіх паўгода... Узімку мне другі раз давялося ўцякаць ад маскалёў за мяжу.   

Потым у памяці – зноў правал. Хачу толькі адзначыць, што за ўсё жыцьцё я не пакусаў ніводнага добрага чалавека. Ну, прынамсі стараўся. Бадзяўся пераважна па буйных гарадах, дзе выбар нягоднікаў традыцыйна большы. Недзе ў 1817-м я апынуўся ў Вільні – як ні дзіўна, упершыню. Пастанавіў падвучыцца ўва ўнівэры, згадаць Нямцэвічаву навуку, бо шмат чаго з прачытанага пачаў падзабываць – мне ж было ўжо за сорак. Пазнаёміўся там з хлапцамі – Чачотам, Занам, Міцкевічам... Рамантыкі былі, можна сказаць – адраджэнцы. Хаця самі сябе называлі філяматамі. Яны адразу прынялі мяне ў свае шэрагі, я ж выглядаў на іхнага аднагодку. На заняткі ўдзень, вядома ж, я не хадзіў, мне лягчэй было вучыцца самому й здаваць усё экстэрнам па прыватнай дамове – а вось у вечаровых і начных сходках філямацкага актыву ўдзельнічаў рэгулярна.

Фактычна, у нашым асяродзьдзі і зьявілася тады штосьці накшталт ліцьвінскай (потым пачалі казаць – беларускай) нацыянальнай ідэі. Я сьпярша падумаў, што хлапцы, перапіўшы ўлюбёнага сырадою, жартуюць – аказалася, не, намер у іх быў сур’ёзны. Пры гэтым усе цудоўна разумелі, што з такімі цёмнымі сялянамі як у нас, да таго ж разьяднанымі рознымі веравызнаньнямі й дыялектамі, нармальнага эўрапейскага народу ня зварыш. Чачот сьцьвярджаў, што трэба спачатку стварыць на падставе народных гаворак літаратурную мову й на ёй літаратуру. Паколькі з усіх нас найлепей народныя гаворкі ведаў я, задачу даручылі мне. Вось толькі, папярэдзіў Чачот, давядзецца адмовіцца ад мары пра славу і працаваць ананімна, так бы мовіць, ад імя народа, а ў дадатак яшчэ й нелегальна. Я толькі плячыма паціснуў – што мне была нейкая слава, раз я неўміручы. Да таго ж, вопыт складаньня народных песень у мяне ўжо быў.

Гэтак пачалася мая кар’ера літнегра, як цяпер кажуць – прывіда пяра. Галоўнай мэтай, якая стаяла перад мною, было раскатурхаць наш сонны люд і закінуць у ягонае шэрае рэчыва зерне вальнадумства. Дзеля гэтага было неабходна размаўляць зь ім ягонай мовай – то бок “па-простаму”, прычым у абодвух сэнсах: як лінгвістычным (гэта значыць па-беларуску), так і ідэйна-філязофскім – нейкіх там абстрактных мудрагельстваў народ бы не ўспрыняў, яму падавай канкрэтныя прыклады й гісторыі зь ягонага жыцьця. Задачка была яшчэ тая, але балазе пад бокам быў узор: маладое пісьменства ўкраінскіх братоў. Пачытаўшы “Энэіду” Катлярэўскага, я ўзяўся напісаць яе беларускі адпаведнік: ня толькі з антычнай міталёгіяй народ пазнаёміць, але і стварыць гэткую энцыкляпэдыю яго штодзённага побыту. Нездарма ў мяне там так шмат тэрміналёгіі па кулінарыі, гаспадарцы, адзежы – трэба ж было, пакуль ня позна, пад выглядам вясёлай байкі фіксаваць жывую мову на пісьме! Шкада толькі, што да сёньня друкуюць толькі пачатак паэмы – а далей у мяне там пра старажытна-паганскія сэксуальныя практыкі, пазыцыі, усё такое... Таму, відаць, і не друкуюць... Дый наагул няшчасны лёс у гэтага твора: прыпісалі яго Равінскаму, які яго ўсяго толькі з вусных пераказаў перакатаў ды сваіх смаленскіх рэаліяў туды панатыркаў... Маўляў, калі аўтар ананімны – то любому ў яго тыбзьдзіць можна!..      

“Ён што, філфак заканчваў?”, мільгнула ў мяне. Я дык вучыўся на журфаку, у нас там так глыбока не капалі, але сёе-тое прыгадаць я здолеў:
– “Энэіда навыварат”? – Ён кіўнуў. – А гэты, як яго... “Тарас на Парнасе” – таксама тваё? – (Пацягнула зь яго пазьдзеквацца.) 

Нездаровы агеньчык, што палаў у ягоных вачах падчас разгонаў пра “Энэіду”, тут жа згас.

-Ну вы параўналі! Па “Тарасе” ж адразу відаць: аўтар не хавае таго, што ён інтэлектуал, выстаўляецца сваёй культурай, прыплятае туды ўсякіх маскоўскіх пісакаў... У ананімнай літаратуры так не прынята. Ну як можна карыстацца ў народнай паэме такімі кніжнымі рыфмамі кшталту “Пуцявішча – апаўдні шчэ” або “вецер – вечар”? Не, гэта ўсё чысты Вераніцын... Сама мова ў яго ўжо такая гладзенькая, прычасаная – цьху! Народ такой не гаворыць...

Я сам пасьля “Энэіды” заняўся хутчэй антырэлігійнай прапагандай у духу Вальтэра. Ну не было рады: з часу, як я стаў вупарам, цярпець болей ня мог хрысьціянства – ні каталіцкага, ні праваслаўнага, ні ўніяцкага, ні пратэстанцкага, ні... Але адразу так пра гэта наўпрост заявіць, як сёньня са сцэны, было немагчыма – таму я пачаў зь нібыта нявіннага сьцёбу “Ўваскрасеньне Хрыстова”. Ня чулі? Эх, шкада... Во людзі! “Тараса” памятаюць, а такі шэдэўр забылі... Але ў хрэстаматыях ён трапляецца – пашукайце...

-Абавязкова... А далей што было?

-Далей было чарговае антырасейскае паўстаньне, у якім я ўжо ня ўдзельнічаў – наваяваўся... Мы, вупары, наагул – нелюдзі мірныя. Адкасіў я ад войска тым, што занізіў у пашпарце свой век – а тым часам мне ўжо за пяцьдзясят чалавечых гадоў пераваліла... Але ж паўстаньне пацярпела паразу не праз мой няўдзел, а праз адвечнае польскае разьдзяўбайства. На яго я і рэагаваў у сваім іранічным “Віншаваньні бондара Савасьцея” (мой самы першы псэўданім): “Пагубілі народ, Польшчы не зрабілі, а бяды сабе па вушы нарабілі”. Магутна сказана! – а галоўнае, трапна.

Пасьля такога разгрому ўсім нам, русафобам, заставалася ўжо толькі адно: вялікая эміграцыя. Куды ж яшчэ, як ня ў добра мне вядомую Францыю? Такім чынам, з сорак трэцяга году я – у парыскім гатэлі “Лямбэр”... Па шчырасьці, гэта былі найлепшыя гады майго жыцьця. Калі вы глядзелі фільм “Інтэрвію з вампірам”, то там усё досыць праўдзіва паказана, можна не пераказваць... Парыж тады сапраўды быў раем вупараў, дэнды і дэкадэнтаў. З кім я там толькі ні тусіў! З калегаў-пісьменьнікаў магу назваць Бальзака, Гацье, Нэрваля, Бадлэра – пра палякаў ужо ня кажучы... Перад сябрам юнацтва Адасям Міцкевічам давялося выдаваць сябе за ўласнага сына – калі раней ён любіў мяне як брат, то цяпер ужо як бацька... Акурат з тымі французамі я ўпершыню пакаштаваў гашыша і опіюму – заўважце, што ніводны з курцоў у гэтым сьвеце не пражыў яшчэ так доўга, як я! Хаця ў параўнаньні зь сьвежай крывішчай гэта ўсё так, дзіцячыя забаўкі... 

Сам лад майго жыцьця й падазроная для астатніх нязьменнасьць маёй зьнешнасьці вымушалі мяне мяняць краіну пражываньня раз на дваццаць гадоў у сярэднім. Дый доўга працаваць у адрыве ад бацькаўшчыны мне было цяжкавата – ня толькі оргіі шмат часу займалі, але й пачуцьцё народнай мовы гублялася – мова ж там безь мяне на месцы не стаяла... Вярнуўшыся, такім чынам, у Беларусь пры канцы пяцідзясятых, я зразумеў, што культурная праца з нашым народам – гэта надоўга. Ну і засеў за яе яшчэ больш пільна. Аднак акурат напярэдадні рэформы 1861-га царская ахранка мяне ўрэшце выкрыла. Пагарэў я на сваёй “Гутарцы Данілы са Сьцяпанам”... Рэч была ўжо адкрыта рэвалюцыйная: гэта ўявіць сабе, каб пан казаў мужыку “калі ласка, заўтра падбяжы з касою” й зьвяртаўся да яго “мой каханы пане”! (Падазраю, што ў апошнім угледзелі прапаганду гнілой эўрапейскай распусты, таму тут жа мяне й зажопілі.)

Аднак саджаць мяне ў турму царызм не зьбіраўся. Яму я быў больш карысны як прапагандыст. Я хацеў быў адмовіцца ад гэтакай пачэснай ролі, але сьледчы прыгразіў саслаць мяне ў сонечны Крым – што мне заставалася? Я ж не самагубца, мне вечна жыць хацелася... Вось і давялося тады напісаць некалькі прарэжымных вершыкаў, у самы конадзень паўстаньня... Не разумею, як у мяне рука паднялася напісаць прыкладам такое: “Дзякуй Богу і гасудару, што дапусьціў нас к алтару...” Я гэтыя калябаранцкія опусы “дрындушкамі” называў – да сёньня за іх сорамна. А для душы ў той час, так бы мовіць, у стол, занатоўваў: “Гэй жа, хлопцы, досыць спаць, пара косы прыбіраць...”

Але нават мой талент на службе ў ненавіснай імпэрыі ня мог ужо стрымаць уздыму нацыянальнага руху. Асноўная праца была зробленая – як ні круці, пры маім сьціплым удзеле. Хай паўстаньне Каліноўскага таксама пацярпела паразу (я, трэба сказаць, з самага пачатку ставіўся да яго скептычна, дый Кастусю ня надта ўдавалася творчасьць у маім жанры, проза лепей выходзіла), затое пасьля яго, нягледзячы на мураўёшчыну, настаў поўны разгул рэвалюцыйна-дэмакратычнага пісьменства. Асабліва шчыраваў мой цёзка Багушэвіч. Пры ўсёй калегіяльнай рэўнасьці вымушаны прызнаць, што гэта быў першы неананімны сьмяротны геній нашай літаратуры. А я ўжо й ня моцна раўнаваў – значна меней, прынамсі, чым да Марцінкевіча. (Уявіце, гэтыя маскальскія невукі сьледчыя хацелі мне нават прышыць ягоную “Пінскую шляхту”! Дажыўся! Дагэтуль было толькі наадварот – маё прыпісвалі астатнім...) Фальклярыстыя ў той жа час пачалі вывучаць маю творчасьць пад выглядам народнай – Насовіч, Сержпутоўскі, Шэйн, Карскі... Я зразумеў, што зрабіў важкі ўнёсак у станаўленьне беларускай культуры – ну і на доўгія гады супакоіўся, зьехаў адпачываць у Эўропу. Ніякіх іншых ляўраў мне было ня трэба, хай нават майго імя нідзе ў навуковай літаратуры ня згадвалася. Зрэшты, ня толькі ў навуковай: прыкладам, мой добры прыяцель Оскар Ўайлд – і той абазваў фактычна сьпісанага зь мяне героя Дорыянам Грэем... Ну ды ладна, я не крыўдлівы...

Адным словам, зноў якіх гадоў дваццаць нагі маёй на радзіме не было. Пэрыядычна, што праўда, я да творчасьці вяртаўся, з чыстай настальгіі – пазьней нават у “Нашу Ніву” папісваў... Толькі псэўданімамі стаў часьцей прыкрывацца – мода была тады такая, падпісвацца зрабілася павальнай звычкай: у новым стагодзьдзі аўтарскі тэкст, у адрозьненьне ад ананімнага, выклікаў у чытачоў большы давер. Гэтак, прыкладам, сваю “Адвеку мы спалі” я пусьціў у народ, калі выступаў пад імем Алеся Мікульчыка. І ўсё адно дасьведчаныя ў літаратуры людзі (як скажам А. Навіна, якога самога часта блытаюць з малодшым Луцкевічам) разумелі, што гэта ня хто іншы як я – той самы стары добры невядомы паэт з народа, так бы мовіць, пазнавальны ў вяках вокс популі... За гэтую песьню мяне ўрэшце – упершыню за сто з гакам гадоў! – у мой чарговы прыезд і пасадзілі. Сядзеў, дарэчы, яшчэ з адным геніем, Коласам... Насіў яму весткі й прысмакі з волі, перакінуўшыся ўначы кажаном – Колас спаў як забіты і штораніцы толькі дзівіўся, адкуль зноў узялося сала, ды яшчэ загорнутае ў ліст зь Мікалаеўшчыны... Тады кожны першы быў сацыялістам – ну, я і сам значна палявеў. Хай я і шляхецкага паходжаньня, але ўсё-ткі самадзяржаўе, як ні круці, было маім асабістым ворагам нумар адзін...

Народная стылістыка пачала ў той час памалу ўжо выходзіць з моды. Песьняры ўсё больш шыліся ў эстэты, пачалі пісаць “не для ўсіх”, касіць пад маскальскіх сымбалістаў-футурыстаў, настала амаль нейкая, сорам сказаць, “прафэсіяналізацыя” літаратуры... Гэта ўсё мне, прызнаюся, дужа не падабалася – як і Паўловічу, Ядвігіну Ш. і многім іншым. Я ў мастацтва дзеля мастацтва ня веру – гэта я і Ўайлду казаў, і Багдановічу... Але ў прынцыпе літпрацэс выдатна ішоў і безь мяне. Таму ў гады першай усясьветнай, рэвалюцыі й грамадзянскай вайны я перайшоў ад тэорыі да практыкі – дзе мог, дапамагаў па начах змагацца зь нямецкімі й расейскімі захопнікамі, толькі не са зброяй у руках, а сваім уласным, тысячагодзьдзямі правераным вупарскім мэтадам. Ну і паралельна пад’ядаўся. З усіх тагачасных палітычных лёзунгаў мне найбольш падабаўся “Анархія – матка ладу”. Пасьля паразы войскаў бацькі Махно, у якога я камандаваў друкарняй, пасьпеў яшчэ паўдзельнічаць у Слуцкім паўстаньні ў якасьці санітара... Але справа БНР была ўжо тады безнадзейна страчаная. Зрэшты, бацькі нацыі ўсё адно не зьбіраліся прызнаць нам, вупарам, роўныя грамадзянскія правы з астатнімі... 

Апынуўшыся ў сярэдзіне 20-х гадоў у Менску з новымі фальшывымі дакумэнтамі, я сам на нейкі момант паверыў у тое, што беларусізацыі ўжо не спыніць, і сышоў, так бы мовіць, на ганаровую пэнсію – працаваў начным вартаўніком, спрабаваў сябе ў новым для мяне жанры палітычнага анэкдоту... Гады былі, нягледзячы на НЭП, досыць для мяне асабіста галодныя, толькі час ад часу ўдавалася як сьлед перакусіць якім-небудзь засланым камісарам... Аднак прычакаць спакойнай вупарскай сталасьці мне было не наканавана. Зьявіліся ў мяне канкурэнты – горшыя за мяне крывасмокі, яўныя нашчадкі таго маскальскага ваякі, што ўкусіў мяне пад Варшавай... У 1929 годзе ГПУ-шнікі знайшлі ў матэрыялах царскай ахранкі маю справу і пачалі здагадвацца, што я магу быць яшчэ жывы і дзейны... Пачалі прыглядацца да маладых беларускіх пісьменьнікаў, што адпавядалі майму апісаньню й творчай манэры, каб усадзіць у мяне срэбную кулю. Тады іх асабліва цікавіла аўтарства антырасейскага верша “Пасеклі край наш напалам” – адчувалі ў ім мой стыль і нянавісьць да ўсходніх “братоў”... Дзеля таго, каб мяне злавіць, зрабілі масавую аблаву на беларускіх літаратараў – але ня там яны мяне шукалі... Дачуўшыся пра высылкі і расстрэлы, я зноў перакінуўся ў кажана й адляцеў на польскую тэрыторыю. Такім чынам, давялося за мяне адпакутаваць іншым... Потым я вельмі шкадаваў, што самых таленавітых зь іх так і не ўкусіў пры сустрэчы – пасаромеўся: з геніямі ж нельга так спопрыску, па-панібрацку...

Нейкі час я па начах літаральна воўкам рыскаў туды-сюды цераз польска-савецкую мяжу, ратуючыся ад перасьледу і там, і тут. Бачачы, як на абодвух баках мяжы памалу гіне плён маіх жыцьцёвых намогаў, я ўрэшце махнуў на ўсё ў роспачы хвастом, залез у карабельны трум і зьехаў у Новы сьвет – гэтым разам толькі не на Гаіці, а ў Аргентыну... Пра тамтэйшае жыцьцё я вам апавядаць ня буду – пра яго можна і ў Гамбровіча пачытаць. Скажу толькі, што нават у мяне, вупара са стажам, ад газэтных зьвестак пра жахі Другой усясьветнай паўставала дыбарам поўсьць... 

На пачатку шасьцідзясятых, пасьля выкрыцьця культу асобы, зноў пацягнула мяне на радзіму – вярнуўся, як многія ў той час вярталіся... Наіўна думалі, што ў атэістычным Савецкім Саюзе вупараў ня так перасьледуюць, як на набожным Захадзе... Беларускіх пісьменьнікаў тым часам у нас разьвялося столькі, што згубіцца ў іхных шэрагах было лёгка – а мне апроч звыклай ананімнасьці й начной жытухі нічога й не было патрэбна. Прынялі мяне нават у Саюз пісьменьнікаў, як маладога талента – разам з Шэрманам... Для іх галоўнае было, што я быў левы, не супрацоўнічаў з нацыстамі і ня жыў у ЗША. Праўда, вострым вокам замежніка й ваўкалака я ня мог ня бачыць маральнага разлажэньня нашых аўтараў, што не зважалі на татальную русіфікацыю і іншыя заганы так званага сацыялізму... Урэшце, я плюнуў на сваю закаранелую ананімнасьць – былі ж яшчэ вальнадумныя шасьцідзясятыя – і ўпершыню закінуў у народ твор пад сваім сапраўдным імем: вядомы “Сказ пра Лысую гару”, але ўжо ня нашую, берасьцейскую, а пісьменьніцкую... Толькі дадаў сваю яшчэ віленскую мянушку “Вядзьмак” – усе думалі, што дзеля кансьпірацыі, а насамрэч гэта быў мой вупарскі калі не камінг-аўт, то прынамсі намёк на яго... Ня ведаю, што мяне да гэтага падштурхнула: позьняй славы захацелася, ці што...  

Тут да мяне ўрэшце дайшло, пад каго ён косіць.

-Ага, дык ты сьцьвярджаеш, што ты той самы Вядзьмак-Лысагорскі! Чакай, прыгадваю, што я нешта тваё чытаў... – гуляць паводле ягоных правілаў дык гуляць!
-“Луку Мудзішчава”, напэўна?
-О! Дакладна!
-А акурат гэта, між іншым, зусім ня я напісаў. Ня буду казаць, хто – але ведаю... Той жа, што і мой “Сказ пра Лысую гару” пазьней прысабечыў. Да клясыка прымазаўся, нахаба... Ну, я сам вінаваты – парушыў першую запаведзь кожнага ананіма: нічога сапраўдным імем не падпісваць! Спахапіўся праз трыццаць гадоў – ды позна было...

Прымітыўная паэмка, гэты “Лука”. Каб я калі ўжываў у сваіх творах цытаты па-расейску?.. Не, як ні круці, а з часоў Касьцюшкі і Пушкіна, за дзьвесьце гадоў, я ўсё-ткі вершаваць значна лепей наблатыкаўся, хоць і несупынныя заняткі народнай паэзіяй густ мне, што зробіш, папсавалі... І ўсё-ткі дастаткова “Луку” са “Сказам” параўнаць, каб убачыць, што манэра пісьма розная, і досьціпу ў “Сказе” паболей...

Пасьля гэтай гісторыі з “Лукой” я ўласна і адышоў ад творчасьці. Абрыдла мне, па шчырасьці, уся гэтая літаратурная грызьня. Пагатоў, у мяне таленавітыя наступнікі і ў новую эпоху зьявіліся – асабліва гэты, як яго, што “Зянон-хоп” напісаў, хоць і па-маскальску... А сам я пачаў больш музыкай цікавіцца. Вось, для пачатку ў “Народным альбоме” паўдзельнічаў...

-Ды ты гоніш! Там жа тэксты Анемпадыстава!

-Так – апрача “Ломір зэх ібэрбэтн” і “Надзенькі”. “Надзеньку” я яшчэ ў 40-х зваяў, па матэрыялах эмігранцкіх газэт, а “Ломір” наўмысна для Памідорава зварганіў “пад яўрэйскую старыну”... Да сёньня дзіўлюся, як мяне тады мэтры беларускага року, такога маладзенькага й недасьведчанага, у сваё кола прынялі й такую адказнасьць даверылі...

Але потым мне неяк непамысна зрабілася ў кантэксьце новай дзяржаўнай палітыкі. Рэжым закруціў гайкі: прыціснуў апазыцыю, мафію, наркотаў, геяў – дайшла чарга і да нас, вупараў... Асабліва пасьля маскальскага інструктажнага фільма “Начны дазор” пагана стала... Я пастанавіў у чарговы раз зьмяніць тоеснасьць і зваліў на нейкі час за мяжу, у франкафонную Бэльгію – нават прытулак палітычны атрымаў. Давялося прыкрывацца тэкстам “Лукі Мудзішчава” – тут мяне аўтар-плягіятар, трэба сказаць, дужа выручыў...

За мяжой я вярнуўся да свайго звычайнага амаральнага ладу жыцьця – тусіў з вампірскай моладзьдзю, піў крывю ўсякім зомбі-нэанацыстам, рыкаў у гурце блэкмэталераў-анархістаў (ёсьць там і такія)... А як з бацькаўшчыны зноў павеяла лібэралізацыяй, то я па ёй раптам моцна засумаваў – ну і вось, вярнуўся, так бы мовіць, на сцэну...           

Я ўжо ня меў словаў ані сілаў на далейшыя роспыты і нейкі час сядзеў нерухома, вылупіўшы на яго вочы ў нямым недаўсьціпе (дзе ён усёй гэтай лухты панабіраўся?), нават не заўважыў, як дыктафон адрубіўся – батарэйкі, відаць, ня вытрымалі напалу вампірскіх жарсьцяў. Вядзьмак тым часам моўчкі чысьціў свае доўгія, як у клясычнага гітарыста, пазногці. Толькі тады я ўсьвядоміў, што ён цягам усяго свайго аповеду ні разу не ўсьміхнуўся.

-Дык а чаму ты цяпер пастанавіў раскрыць карты? Выйсьці на публіку? – урэшце здолеў вымавіць я.
-А хто вам сказаў, што я зьбіраюся раскрыць карты? – раптоўна зьдзівіўся ён, адклаўшы пілку для пазногцяў. – Я ж гэта ўсё расказваю толькі вам, па сакрэце...
-Так, але ж я цябе запісваю на дыктафон і зьбіраюся надрукаваць у часопісе...

Вядзьмак уздыхнуў.
-Я і не сумняваўся, што вы на такую подласьць здольныя. У вас жа ў журналісцкіх колах вядомая рэпутацыя: нягоднік яшчэ той... Вось таму я і абраў менавіта вас, пагадзіўшыся ўрэшце на інтэрвію... Але вы не перажывайце. Кажуць, гарбатага труна ня выпрастае – а вось неўміручасьць кожнага ўрэшце робіць прыстойным чалавекам...  

З гэтымі словамі мой дарагі стваральнік узьнёсься ў паветра і пракалоў мне кіпцюром сонную артэрыю.

(Далей ідзе тэкст тыповага вупарскага раману ў стылі “Прыцемкаў”.)

Спадабаўся матэрыял? Прапануем пачытаць:

Пераклад:
Макс Шчур

Лірыка – гэта п’янства, а чалавек п’е для таго, каб лягчэй зьліцца са сьветам.

Пераклад:
Макс Шчур

Адзіным абарончым сродкам ад страшыдла ёсьць піва ці мінэралка. Аднак Бонды забаронена піць мінэралку, каб не нашкодзіць свайму здароўю, як Пятак, што памёр, бо забыў апахмяліцца пасьля таго, як па ягоным ложку пачалі бегаць кнэдлікі, таму ў яго закалола ў пячонцы, ці мо настала сардэчная недастатковасьць, і праз тры дні ён спруціўся.

Пераклад:
Макс Шчур

У мамці хвінгал пад левым вокам, у баці таксама. Мамця намазвае хлеб левай рукой. Значыць, мамця ляўша. З гэтага выплывае, што паставіць бацю хвінгал яна не магла. Калі б гэта мамця паставіла бацю хвінгал, той быў бы ў баці пад правым вокам.

Надвячоркам чатырнаццатага дня вясновага месяца нісана таёты ў прыёмную канцылярыю галоўнай рэдакцыі найбуйнейшага партыйнага выданьня «Фолькішэ Бэобахтэр» роўным вайсковым крокам увайшоў ня так даўно йменаваны обэрштурмфюрэрам СС Макс Ота фон Ш. Сакратарка, русявая нацыстачка ў самым апагеі рэпрадукцыйнага веку, з амаль фізычным намаганьнем узьняла доўгія нафарбаваныя вейкі...