«Камедыя з трагічным фіналам павінна быць смешнай»

сучасная беларуская крытыка, беларуская літаратура XXI стагоддзя, беларуская мова, наркамаўка

Вінцэсь Мудроў. Помнік літары «Ў» (Мінск, Янушкевіч, 2018)

Я адразу вось так, з галоўнага, каб усе былі задаволеныя. Прыўкрасны аўтарскі тэкст!

А далей са спакойным сумленнем працягну сваё чытацка-спажывецкае трызненне.

Пачынаюць кнігу «Помнік літары «Ў» жарсці на аграсядзібе, якія мяне адначасова і расчаравалі, і заінтрыгавалі. Хто б мне патлумачыў, навошта ў першай частцы гэтага апавядання такая відавочная адсылка на «Візіт старой дамы» Фрыдрыха Дзюрэнмата? Навошта ўвогуле першая частка і Спартак Іванавіч? Я чакала, усю кнігу спадзявалася, што гэтая паралель з вядомай п’есай мае нейкі сэнс. Тым больш падступны аўтар запусціў далей яшчэ два апавяданні, падзеі ў якіх маглі б разгортвацца якраз недалёка ад сядзібы Сцяпана Гайцюкова... Чаканні не спраўдзіліся. Больш таго, я змудрылася не паверыць апавядальніку, ён спаліўся на дробязі:

«Амерыканка, місіс Маер, Васілю адразу спадабалася <...> І звалі яе адмыслова: Каліста. Васіль, набраўшыся смеласці, пацікавіўся — адкуль такое дзіўнае імя? Аказалася, што бацька кабеты ў маладосці захапляўся навуковай фантастыкай, таму й назваў дачок у гонар спадарожнікаў Юпітэра: Каліста і Амальтэя». І вось той самы Васіль Хаміцкі — паэт, былы журналіст, літаральна праз старонку «...хацеў адпусціць пеўня — ну не секчы ж яго на вачах гэтай Каністры, ці як яе там...»

Так перакруціць імя чалавека, які падабаецца? Не веру! Дарэчы, якое ўсё ж такі прозвішча ў амерыканкі: Маер ці Майер? Карэктар, ты ведаеш? Там прыблізна 50/50 — я сама не здолела вызначыць.

Чаму мяне ўсё часцей наведвае думка, што сучбелліт і яе сябра — беларускі выдавецкі бізнэс не бачаць сэнсу ў тым, каб рабіць якасныя кніжкі? Чаму апавяданне «Шпег» з 2011 года — з публікацыі ў «Дзеяслове» не перачытвалася нікім, хто павінен быў яго перачытаць у 2013-м пры выданні зборніка «Багун» і зараз, у 2018-м, пры падрыхтоўцы да друку гэтай кнігі? Ці ляп пра націск у прозвішчы на першым (апошнім) сказе ўжо дажыў да вымушана ганаровага звання «так і задумана, з песні слова не выкінеш»? Як-ніяк пяць гадоў у кнігах — міні-юбілей можна адзначыць.

Пракаўтнуўшы ўтраіх з Васілём Хаміцкім і героем другога апавядання, якое дало назву ўсяму зборніку («літары „Ў“ няма месца на гэтай зямлі», — вось дзе сапраўды націск на апошнім сказе), халодны камяк крыўды за сапсаваныя дробязямі класныя тэксты, чытаю далей.

Мяне чакае «Вецер вандраванняў» з парай шыкоўных індыкоў — самае забаўнае, просценькае і вясёлае апавяданне ў кнізе. У ім ніхто не расчараваўся ў жыцці і не памёр. Хаця не, памёр муж цёткі Аўгінні ды гусака ў суседкі прыдушылі, але даўно — і таму не лічыцца. Мабыць, праз гэта яно і вытыркаецца з агульнага шэрагу апавяданняў зборніка, падаецца трошку не да месца, амаль як адзінае дзіця ў кампаніі дарослых.

Яшчэ адзін твор, які стаіць асобна ад іншых, — навела «Албанскае танга», дзе распавядаецца пра гісторыю савецка-албанскіх адносінаў, пачынаючы з 1947 года, і вельмі яскрава паказана, як бароніцца таталітарная сістэма ад людзей, якія проста хацелі жыць, быць шчаслівымі і будаваць тую самую светлую будучыню, абяцаную дзяржавай, як можна карыстацца гэтай сістэмай, калі дабраўся да ўлады, і як яна ў сваю чаргу выкарыстоўвае цябе.

А вось калі насамрэч захочацца пачытаць пра шчырае і няшчаснае першае каханне, лепш разгарніце старонкі з «Песнямі піянерскага лета».

Увогуле ў гэтым зборніку апавяданні на любы густ для аматараў лёгкай чарнухі.

Вам пра расчараванне і шкадаванне, што ўсё не так, як трэба, але само па сабе жыццё — штука смешная? Калі ласка — «Жарсці на аграсядзібе», «Помнік літары «Ў», «Шпег», «Дзень нараджэння», «Апошняя рэпетыцыя».

Малавата драматызму? Ды не пытанне!

«Лох» — герой-музыкант (сапраўды лох) павесіўся.

«Сцяг над царквою» — «гульня» ў рэвалюцыйна-камсамольскую рамантыку хлопца з Заходняй Беларусі скончылася ўдзелам у забойстве настаўніка і вымушанымі ўцёкамі ў Савецкую Беларусь, хаця бегчы туды не вельмі і хацелася.

«Нябесныя знакі» — усе ў апавяданні застаюцца жывыя. Пакуль. Бо тыя знакі нябесныя бачыў Мішка, які паехаў у свае Хойнікі, пра знакі Лазюку з Рэчыцы распавядае Васіль, які нібыта таксама з Гомельшчыны... А праз год пасля гэтага — ужо не ў апавяданні, а рэальна — лясне Чарнобыль.

«Зямля мая вечная» — увогуле смешная гісторыя пра выступ былога опернага спевака на аглядзе мастацкай самадзейнасці, але Нінэль Іванаўна праз гэтае «смешна» памірае ад інфаркту.

«У святле бліскавіц» — міла, светла, з надзеяй на лепшае нават. Вось толькі дзед памірае пад грукат градзін па даху — і чытач гэта ведае, — а ўнук працягвае размаўляць з дзедам, бо пра яго смерць зможа даведацца толькі раніцай.

...Нарэшце зразумела, чаму Вінцэсь Мудроў не мой аўтар: у мяне няма дыялогу з яго творамі, яны закрытыя і проста не даюць такой магчымасці. Тэксты Мудрова — тэатр аднаго актора, прычым у радыёпастаноўцы. Ён — адзіны сведка таго, пра што расказвае: гэта толькі яго ўспаміны, ён нанова перажывае тое, што адчуваў і бачыў тады, у мінулым, а слухач вымушаны ўспрымаць падзеі праз прызму пачуццяў апавядальніка і верыць. Ці не верыць.

Трымаць увесь час толькі на сабе увагу слухача вельмі складана, але Мудроў выдатна з гэтым спраўляецца. Мабыць, таму што расказвае пра жыццё, звычайнае, з дробнымі радасцямі, дробнымі крыўдамі, без пафасу, без надрыву, часам смешнае ці недарэчнае, часам страшнае, але сапраўднае. І ніякіх разважанняў пра... ды не важна пра што. У нашых школах не будуць любіць творы Мудрова: у іх цяжка вызначыць, што хацеў сказаць аўтар. Ды й само гэтае пытанне будзе гучаць недарэчна. Бо аўтар якраз сказаў усё, што хацеў, і не трэба нічога дадумваць.

«Камедыя з трагічным фіналам павінна быць смешнай». Магчыма, гэтая фраза — адзінае, што яднае п’есу Фрыдрыха Дзюрэнмата і зборнік апавяданняў Вінцэся Мудрова. Вядома, можна правесці паралелі, сказаць, што ўся наша краіна амаль ужо сто гадоў той самы Гюлен, і напісаць пра гэта цэлы артыкул... Але я не буду прыцягваць за вушы тое, чаго няма. Я толькі задаю пытанні, на якія ніхто мне не адкажа.

Спадабаўся матэрыял? Прапануем пачытаць:

Для чаго ў рэпартажы трэба журналіст, я ведаю. Навошта ён у аповесці, калі ёсць апавядальнік, — не разумею. Але каго толькі ў той аповесці няма!

Вобраз жанчыны і маці ў беларускай літаратуры, які ўжо, шчыра кажучы, нагнаў аскому, у гэтай кнізе Алены Брава зайграе для ўсіх новымі адценнямі з дапамогай чарады выпісаных аўтаркай персанажаў, ад абсалютна рэальных да абсурдных, але ад гэтага не менш жывых.

Ці спадзяваўся Міхаіл Афанасьевіч, што гадоў праз восемдзесят яго раман стане той самай крыніцай, якой для яго быў у свой час «Фаўст» Гётэ? Ці думаў, што да «Майстра і Маргарыты» пойдзе чарада беларускіх літаратараў, якія будуць цягнуць з яго ўласнае натхненне і вобразы, хто кубачкамі, а хто і вядзерцамі?

Памятаем: усе праблемы, комплексы, псiхозы, сэксуальныя ўпадабаннi i поспех — вынiк таго, што вы атрымалi цi не атрымалi ў дзяцiнстве, у прыватнасцi ад бацькоў. Тым больш асаблiва напружвацца не давядзецца: аўтар гэтых амаль мемуараў ужо ўсё патлумачыў i расклаў-пераклаў па палiчках. Сам сабе псiхолаг, ага. Цiкавая i сумная гiсторыя перакладчыка фiльмаў i ўласнага жыцця, дзе больш за ўсё мне шкада чамусьцi Камiлу.