Першая фотасесія “Арыйца”

проза, беларуская мова

"Парадку" Валік, як і ўсе астатнія курсанты, падрыхтаваў яшчэ напярэдадні, з вечара: адпрасаваў белую кашулю, навёў стрэлкі на чорных нагавіцах, пантофлі нашмараваў так, каб блішчэлі як у ката яйцы.

Словам, рыхтаваўся да сённяшняга дня як мае быць.

Дзень быў не абы сабе — лёсавызначальны, і таму Валік рыхтаваўся сустрэць свой лёс пры поўным парадзе. Сёння ён, як і іншыя курсанты міліцэйскай акадэміі, мусіў пачуць пра месца сваёй будучай службы. Сэрца трымцела ад прадчування і часам тахкала настолькі гучна, што гэтае тахканне нібы напаўняла ўсяго Валіка — ад галавы да пятак, увесь ён быў суцэльнае сэрцабіццё.

Зрэшты, нічога кепскага ён ад гэтага не чакаў: адзнакі ў яго былі выдатныя, выкладчыкі да яго ставіліся добра, нярэдка ставілі ў прыклад іншым курсантам. Усё гэта Валік разумеў, але хваляванню гэтае разуменне ніяк не перашкаджала.

У калідор, дзе сабраліся курсанты, сонечнае святло з вуліцы не даходзіла — лямпы запаўнялі яго нежывымі белымі промнямі, заціраючы цені. Твары хлопцаў ад гэтага выглядалі яшчэ больш бледнымі, чым былі насамрэч, быццам станавіліся сваімі ўласнымі адбіткамі.

З-за дзвярэй, дзе сядзела размеркавальная камісія, у калідор не далятала ні гуку. Чым займаліся афіцэры, якім выпала вырашаць лёс маладых курсантаў, можна было толькі здагадвацца.

Валік зайшоў туды адным з першых.

Каб дайсці да доўгага выкладчыцкага стала, засцеленага бліскуча-белым абрусом, яму давялося прайсці праз ўсю аўдыторыю. Тут красавіцкае сонца шчодра свяціла ў вакно, але тым не менш былі запаленыя і ўсе лямпачкі.

Арэапаг складаўся з трох чалавек — вусатага начальніка акадэміі, куратара курса, у якога ў кутках вуснаў застыгла блазенская ўсмешка, і мужчыны з нерухома-каменным тварам, які выклікаў у памяці ідалы з выспы Вялікадня. Гэтага "велікоднага"  Валік раней не бачыў, але ў глыбіні душы адчуў, што менавіта ён тут — самы галоўны, нават важнейшы за начальніка акадэміі. На такое ўспрыняццё, магчыма паўплываў абсалютна непарадны выгляд невядомага — нават кашуля на ім была не белая, а звычайная зеленкаватая.

Валік звярнуў увагу, што званне незнаёмага засталося невядомым — пагонаў на ім не было.

Калі юнак падышоў, начальнік акадэміі адкашляўся ў кулак, а куратар курса шырока і няшчыра заўсміхаўся.

Хлопцу прапанавалі сядаць на адзінае крэсла, якое стаяла па ягоны бок стала.

— Гэта адзін з нашых самых лепшых курсантаў, — з гонарам заявіў начальнік, падсоўваючы па стале бліжэй да "велікоднага" нейкія паперы. — Што называецца выдатнік баявой, страявой і палітычнай падрыхтоўкі. Клічуць яго… Клічуць яго… Валянцін Шыльскі!

Начальнік акадэміі сонечна заззяў ад таго, што хутка ўдалося згадаць імя курсанта, не падглядаючы ў паперы.

Куратар курса з прыклеенай усмешкай ківаў галавой, нібы кітайскі балванчык.

“Велікодны”, вырачыўшы вочы, глядзеў на Валіка, быццам гуляў з ім у глядзелкі: хто даўжэй не міргне, той выйграў. Потым, нешта ўнутры сябе ўзважыўшы, загаварыў:

— Наша служба, хлопча, нездарма, як спяваецца ў песні, небяспечная і цяжкая. Вонкава яна можа падавацца лёгкай, але толькі той, хто паспытаў яе на сваёй скуры, здолее ацаніць усе складанасці і перавагі. Колькі часу ты патраціў на тое, каб сёння прыйсці ў гэтым парадным выглядзе?.. Гэта толькі ты ведаеш! Ну, можа, яшчэ і тыя, хто побач з табой быў… Вось так і з нашай службай: увесь цяжар можна зразумець толькі адчуўшы яго на сабе. А звонку будзеш выглядаць вось такім франтам, як цяпер.

Ён крыху памаўчаў, потым паплямкаў вуснамі, быццам спрабаваў на смак паветра, і раптам пацікавіўся:

— Ты гатовы да нечаканасцяў, сынок?

Вось табе і маеш, падумаў Валік.

Ён падскочыў з крэсла, на якім сядзеў, так што яно гучна бразнулася аб падлогу ад неспадзяванагу руху. Рукі па швах, падбароддзе з гонарам прыўзнятае, з горла звонка і безапеляцыйна вылятае замест стандартнай фразы — раптоўнае:

— Служу народу Беларусі!

Начальнік акадэміі ўстрывожана пераглянуўся з куратарам курса: што б гэта ўсё магло азначаць? Толькі рыбіны вочы “велікоднага” без усялякіх эмоцыяў вывучалі юначую фігуру, пасля чаго ён сказаў:

— Бяру, пішыце мне…

На калідоры Валіка адразу ўзялі ў кола іншыя курсанты — тыя, да каго чарга на размеркаванне яшчэ не дайшла:

— Ну, куды цябе? Дзе будзеш служыць?

Вядома ж, большасць марыла застацца ў сталіцы: спакусы вялікага горада і кар’ерныя перспектывы ніхто не збіраўся скідаць з рахункаў. Таму і зашумелі хлопцы, даведаўшся, куды размеркавалі Валіка: “Чулі? У нейкай ганаровай роце Арыец служыць будзе! Шанцуе ж некаторым…”

Арыйцам Валіка назвалі не за расісцкія погляды, якіх ён не меў, а за знешнасць: бландын з крыху прыўзнятым носам, ён быў вельмі падобны да плакатных немцаў часоў Трэцяга Райху. Валік спярша спрабаваў пратэставаць супраць такой мянушкі, але плёну гэта не прынесла, і яму засталося толькі радавацца, што мянушку атрымаў больш-менш нейтральную — маглі ж назваць і Фашыстам.

— А што за ганаровая рота? — задаў Сяргей Капцюх пытанне, якое зацікавіла ўсіх навокал: ні пра якую ганаровую роту ў міліцыі ніхто з іх раней не чуў.

— Не ведаю, — шчыра прызнаўся Валік. — Можа, нешта кшталту ганаровай варты ў войску? Каб на парадах выступаць?

Капцюх толькі пакруціў галавой: ён лічыў, што сілавік павінен быць там, дзе можна паказаць сваю моц і баявую падрыхтоўку, а не грукаць абцасамі на парадах.

***
…Прыбыўшы на месца размеркавання, Валік (ужо лейтэнант!) нават не здзівіўся, зноў пабачыўшы ўжо вядомага яму “велікоднага” афіцэра. Выявілася, што гэта і ёсць камандзір роты ганаровай варты маёр Рыбінскі.

Першае даручэнне, якое ён даў Валіку, было нечаканым — як, зрэшты, і абяцаў новы камандзір на размеркаванні:

— Марш да ротнага фатографа! І выконваць усё, што ён скажа рабіць для здымкаў, ясна?

— Зусім усё, таварыш маёр? — Валік разгубіўся, як першакурснік, якога паслалі прыбірацца ў агульнай прыбіральні.

— Абсалютна! — прагрымеў начальніцкі бас. — Скажа распрануцца дагала і стаць на галаву — так і зробіце, таварыш лейтэнант!

Студыя фатографа здзівіла Валіка сваёй велічынёй — здавалася, што тут можна не толькі рабіць адзінкавыя і групавыя здымкі, але і маршаваць, як на плацы.

Яшчэ больш здзівіў яго сам фатограф — невысокі чалавек у гадах, з вусікамі. Пражытыя гады, здавалася, абвіслі ў яго на таліі, што зусім не перашкаджала фатографу мітусіцца і падскокваць.

Фатограф зрабіў некалькі здымкаў Валіка ў профіль і анфас. Потым, падскокваючы ад нецярплівасці, адбегся некуды да сценкі і вярнуўся з копіяй мундзіра НКУС 1930-х гадоў:

— Здымайце сваё і апранайце гэтае!

Валік няўцямна пакруціў маскарадны касцюм у руках:
— Што за кіно?

— Хутчэй, — з дрыготкай у голасе адказаў фатограф, — я не буду тут дзеля вас аднаго цэлы дзень валэндацца.

Валік прыгадаў загад маёра і без пярэчанняў пачаў пераапранацца ў цёмна-сіні кіцель і галіфэ.

Фатограф тым часам прыгаворваў:

— Раней мне даводзілася не толькі выстаўляць святло, каб цені не з’елі палову твара, але і пільнаваць, каб чалавек не закрываў вочы пры ўспышцы бліскаўкі. А цяпер? Гэта ж проста песня што такое! Шчоўкай сабе хоць да страты пульсу…

— А для чаго мяне столькі фатаграфаваць? Ды яшчэ ў гэтых апранахах… — малады афіцэр вырашыў нарэшце задаволіць сваю цікаўнасць.

— Гэта вам начальства скажа, — прамармытаў фатограф, не адрываючыся ад сваёй апаратуры. — Ай, як атрымаўся! Гэта проста цымус, а не здымак! Малады чалавек, я вам скажу, што дзяўчаты будуць хацець ваш фотаздымак, каб павесіць сабе ў спальні…

Ад фатографа Валік сыходзіў, так і не атрымаўшы адказаў на пытанні, якія вярэдзілі яму душу. Ганаровая рота выглядала загадкай.

***
На фотаздымку Валік напраўду выйшаў няблага: зухаваты афіцэр-нкусавец сувора і пільна паглядаў навокал, не даючы спуску ніводнаму ворагу народа, шкадліваму сабатажніку ці замежнаму шпіёну. “Арыйскі” твар Валіка надаваў выяве неперадавальны каларыт сталінска-гітлераўскай эпохі з яе любоўю да класіцызму.

Гэты свой партрэт Валік пабачыў на вялізным білбордзе, прысвечаным юбілею міліцыі. Зрэшты, фота на самім білбордзе ён пабачыў пазней — спярша значна меншая копія апынулася ў руках камандзіра ганаровай роты і Валікавага начальніка. Ён і паказаў маладому афіцэру гэтую выяву, выклікаўшы яго да сябе ў кабінет:

— Ганарыся! Ну, і рыхтуйся да нечаканасцяў, як цябе і папярэджвалі. У гэтым і ёсць нашая асноўная задача, нашая служба…

— Да чаго рыхтавацца, таварыш маёр?

— Не ведаю! — нечакана вызверыўся маёр. — Не ўяўляю, што гэтыя сволачы прыдумаюць… Пабачым.

Наступныя пару дзён прайшлі для лейтэнанта Шыльскага спакойна, нічым не вылучаючыся з агульнага шэрагу іншых, такіх самых непрыкметных і незапамінальных.

Трэці дзень шакаваў Валіка з самага ранку. Адарваўшы галаву ад падушкі на сваім інтэрнацкім ложку, ён пацягнуўся ўмывацца. Шчодра плюхнуўшы халоднай вадой у заспаны твар, малады чалавек узбадзёрыўся і зірнуў на сябе ў люстэрка. Пабачанае прымусіла яго знерухомець, як старажытнага эліна — пад поглядам Медузы Гаргоны. Яго правая шчака была пакрытая ярка-пунсовай плямай, якая спускалася на шыю.

Валік асцярожна пакратаў пляму — нічога не адчувалася, звычайная скура. Але змыць гэтую навалу не ўдалося нават мылам. Магчыма, нейкае раздражненне, вырашыў лейтэнант і пашыбаваў у медпункт.

Лекар узрадаваўся так, быццам даўно чакаў менавіта Валіка:

— Нарэшце, нарэшце і вы ў нас! Начальства ўжо ведае?

— Яшчэ не, — сумеўся малады афіцэр. — А навошта? Я спадзяюся, вы што-небудзь дасцё — і я змагу вярнуцца на службу.

— Не-не-не, малады чалавек, — лекар адмоўна пакруціў галавой і стаў набіраць нейкі нумар на тэлефоне. — Вашае начальства павінна быць у курсе. І ніякая служба вас бліжэйшым часам не чакае: вас чакае лазарэт і каранцін!.. Жартую — толькі лазарэт.

Неўзабаве з’явіўся камандзір ганаровай роты. Угледзеўшы Валіка, ён працягнуў яму руку для поціску:
— Што ж, віншую з хрышчэннем, сынок! Цяпер ты дакладна наш…

— А… што са мной такое? — у роце засмягла, і голас не паддаваўся Валіку. Ягоны позірк пераскокваў з медыка на камандзіра роты і вяртаўся назад, марна спадзеючыся зразумець што-небудзь па іх тварах.

— Прысядзь, сынок, — маёр паказаў яму рукой на кушэтку, якая сіратліва прытулілася каля сценкі медпункта. — Зразумей мяне правільна: адразу я табе сказаць усяго не мог, бо ты папросту не паверыў бы. Рассмяяўся б, махнуў рукой, а то і вырашыў бы, што твой непасрэдны камандзір папросту звар’яцеў…

Маёр строга паглядзеў на Валіка, той ўпэўнена матлянуў галавой: не, я такога вырашыць аніколі б не мог. Але сам у сабе ён такой перакананасці не адчуваў: усё ў Валіку трымцела, напіналася і дрыжэла, так што ён сам сабе здаваўся суцэльным камяком адкрытых нерваў.

— Ты ніколі не задумваўся, сынок, што такое сацыяльная рэклама? Чым яна адрозніваецца ад камерцыйнай? Ясна, што камерцыйная найперш скіраваная да твайго страўніка: пабачыў прыгожую карцінку з кілбасой, ацаніў не дужа высокі кошт — і купіў. А сацыяльная? Калі мы напішам “Мая міліцыя мяне беражэ” — хто гэта належным чынам ацэніць? А сацыяльная рэклама павінна дайсці да душы чалавека, павінна паўплываць на яго так, каб ён сапраўды адчуў гэты наш клопат і быў за яго ўдзячны! Таму кожны плакат перад вывешваннем у горадзе свенцяць… Ну, не тое, каб кожны плакат насілі асобна да бацюшкі — гэта не. Іх раскладаюць, і бацюшка ідзе міма іх, як уздоўж вернікаў на Вялікдзень, і свенціць. Тады ў іх з’яўляецца і неабходная духоўнасць, разумееш?

Валік разумеў, бо тлумачэнні камандзіра былі вельмі ўцямныя.

— Але ёсць у гэтым і адваротны бок, — цяжка ўздыхнуў маёр. — Духоўнасць дзейнічае ў два бакі, як выявілася. Гэта значыць, выявы набываюць нейкую сувязь з тымі, хто на іх паказаны. Ну, і калі з’яўляюцца вандалы, якія псуюць гэтую сацыяльную рэкламу, то ад іх церпяць і людзі, сфатаграфаваныя на ёй. Вось і ты цяпер адзін з такіх… пацярпелых. У адзін з бігбордаў нейкі хуліган шпурнуў лямпачку з фарбай.

Крыўда, цяжкая крыўда легла на душу Валіка. Не заслужыў ён такога! 

— Спакойна, не хвалюйся! — здавалася, што маёр чытае думкі маладога афіцэра. — Пакуль што ты паляжыш у лазарэце, а мы пашукаем тых, хто… гммм… натварыў гэта ўсё. На жаль, зняць з цябе гэтыя… сурокі можна толькі пасля таго, як знойдзем вандалаў.

Ён зрабіў паўзу і дадаў суцяшальную фразу:

— Але надзея ёсць! Каля кожнага бігборда стаяць відэакамеры.

Ужо выходзячы з медпункта, маёр спыніўся ў дзвярах і зноў павярнуўся да Валіка, які працягваў нерухома сядзець на кушэтцы. На каменным твары камандзіра па-ранейшаму немагчыма было пабачыць ніякіх эмоцыяў, калі ён дадаў:

— Лічы, што табе пашанцавала — толькі фарбу кінулі. А маглі і парэзаць…

***
Сяргей Капцюх пасля акадэміі атрымаў пад сваю каманду ўзвод спецназа і быў гэтаму вельмі рады: ёсць дзе разгарнуцца, паказаць свае здольнасці. Калі атрымоўваў чарговае заданне — “узяць штурмам кватэру, у якой засеў небяспечны злачынец”, — то не чакаў нічога незвычайнага: такія заданні яго байцы атрымоўвалі ўжо не першы раз.

Перад тым, як адпусціць Капцюха, палкоўнік спытаўся яго:

— Імя Валянціна Шыльскага вам знаёмае?

— Арыец? Так, мы вучыліся разам. А што з ім?

— Ваш аднакашнік пацярпеў ад рук гэтага зламысніка, якога вам належыць затрымаць. Так што гэтае заданне ператвараецца для вас не толькі ў службовае, але ў нечым і асабістае.

Капцюх стрымана кіўнуў і выйшаў.

…Штурм пачаўся паводле сігналу. “Пайшлі!” — скамандаваў Капцюх, і яго байцы высадзілі дзверы ў кватэру. У той самы момант яшчэ два спецназаўцы ў масках, спусціўшыся па леерах, выбілі шыбы ў вокнах і заскочылі ў кватэру звонку.

— Ляжаць! Я сказаў — ляжаць! Рукі каля галавы на падлогу!

Сяргей, як і належыць камандзіру, з’явіўся ў памяшканні апошнім. Азірнуўшыся навокал, ён ацаніў небагаты інтэр’ер аднапакаёўкі: шафа, канапа, стол з камп’ютарам. Кватэра хутчэй за ўсё арандаваная, не свая. З разбітых шыбаў у пакоі і на кухні цягнула холадам. На падлозе ляжаў меркаваны зламыснік — хліпкі прышчавы інтэрнэт-задрот, галаву якога да халоднай падлогі прыціскаў бот аднаго са спецназаўцаў.

“Цікава, што ж ён такога Арыйцу здолеў зрабіць? Зусім жа задыхлік”, — мільганула ў Капцюха думка. Але далей задумвацца ён не стаў: калі спатрэбіцца, начальства потым усё патлумачыць.

Сяргей падыйшоў да затрыманага зламысніка і спытаўся ў байца, які наступіў інтэрнэт-задроту на галаву:

— Пры затрыманні супраціўляўся?

— А то! — адказаў баец не паводле статуту.

— Значыць, атрымаў траўмы пры супраціве супрацоўнікам праваахоўных органаў, — з задавальненнем канстатаваў Капцюх, б’ючы абцасам па пальцах правай рукі, распластанай на падлозе. Дзікі лямант затрыманага ён слухаў з непрыхаваным задавальненнем.

***
— Бачыш, сынок, усё ў парадку, — сустрэў маёр Валіка на выхадзе з лазарэта. — Злачынцу мы затрымалі, ён атрымае заслужаную кару. Мне сказалі, што хутка паправіцца табе дапамагло тое, што ў лекаванні скарысталі кроў злачынцы. Ну, што там за кроў — так, пара кропляў. Але спецыялісты нашыя кажуць, што вельмі дапамагае… Дык ты за гэтую кроў можаш падзякаваць свайму аднакашніку — Капцюху. Ён, дарэчы, і затрымаў твайго “крыўдзіцеля”. Так што ты яму вінен…

Камандзір каротка рагатнуў, пасля чаго рэзка пасур’ёзнеў:

— Набірайся сілаў, лейтэнант, — праз тыдзень у цябе чарговая фотасесія.

Спадабаўся матэрыял? Прапануем пачытаць:

Літаратурнае паслясмачча, якое застаецца пасля прачытання аповесцяў у кнізе "Танцы над горадам", выклікае ў памяці "Чалавечую камедыю" Бальзака з яе скразнымі персанажамі.

На карысць аўтаркі сведчыць тое, што празмерна на сваім пісьменніцтве яна не зацыкліваецца, уласнае эга гэтым статусам не вельмі цешыць...

Прамень кінапраектара кінжальным лязом успорвае паўцемру кіназалы. На экране — кіначасопіс «Раніца маёй рэспублікі», хроніка штодзённага тутэйшага жыцця. Спярша дэманструецца рубенсаўскае багацце пасляваеннай беларускай вёскі: шчодрыя наліўныя нівы і незлічоныя статкі на сакавітых пашах, на тле каторых шчаслівыя і сытыя калгаснікі спяваюць фальклорныя падзякі таварышу Сталіну.

З усіх частак рамана менавіта біблейская пакідае найбольш нудлівае ўражанне. Напэўна, гэта павінна быць сінонімам філасафічнасці і глыбокага роздуму.