Маска Бяспраўя

Пераклад: 
класічная брытанская паэзія, вершы па-беларуску, брытанская літаратура XIX стагоддзя, беларуская мова, тарашкевіца, пераклад

(The Masque of Anarchy)

З нагоды манчэстэрскай разьні

Я спаў і крык пачуў у сьне,
ажно ў паўднёвай старане:
у сьвет, куды прыдумка мкне,
сон паказаў дарогу мне.

Забойства на шляху сустрэў я,
у масцы з тварам Кастэлрэя,
дагледжаным абліччам злым,
і ганчакоў сямёра зь ім.

Усе таўстыя, як адзін, —
нядзіва: ну які ж тут зьдзіў,
раз пан людзкія сэрцы ім,
што пад крысом хаваў сваім,
адно падкідваў за другім.

І Элдан зь ім — Падман, лічы, —
у гарнастаевым плашчы;
град сьлёз, што ліў ён з вышыні,
ператвараўся ў камяні.

Вакольны гурт дзяцей малых
прымаў за дыямэнты іх,
пакуль каменны град тупы
не разьбіваў ім чарапы.

Як Сідмут з твару, Крывадушша,
у цені постаць загарнуўшы,
нібы ў біблійнае сьвятло,
на кракадзіле праплыло.

Прыйшло і іншых Псотаў шмат
на той жахлівы маскарад,
паапраналіся ўсе чыста
як пэры, біскупы й юрысты.

Бяспраўе — ззаду на кані,
конь белы, з плямамі крыві,
а бледнае, што страх глядзець —
як з Апакаліпсісу Сьмерць.

Жазло й карона ўладара
на ім гарэлі, як зара,
на лбе было кляйно зь пісьмён:
«Я — Бог, я — цар, і я — закон!»

Па цэлай Англіі вярхом
Бяспраўе мчала напралом
і пэцкала ў густую кроў
натоўп натхнёных гледачоў.

І тупат быў чуваць здаля —
пад войскам аж гула зямля,
і кожны меч трымаў крывавы
ў імя Бяспраўя вечнай славы.

Па краі рушылі яны,
і кожны вершнік быў п’яны
бядою — гэткага віна
народ наш сербануў спаўна.

Па ўсёй айчыне з краю ў край
прайшоў парад ваўчыных зграй,
і сплюндравалі паўзямлі,
пакуль да Лондану дайшлі.

І страх ангельцаў-землякоў
у сэрца самае ўкалоў:
Бяспраўя покліч пераможны
пачуўшы, схамянуўся кожны.

Насустрач рушылі ў агні
й крывёй запэцканай брані
забойцаў-наймітаў шыхты:
«Закон, і цар, і бог наш — ты!

Мы зачакаліся ў журбе,
Бяспраўе любае, цябе!
Час меч ступіў, кішэнь спустошыў —
дай славы нам, крыві і грошай!»

Ксяндзы й юрысты-круцялі
паклоны білі да зямлі
і, быццам пацеры, гулі:
«Любоўю й праўдай атулі!»

І ўсе гарлалі ўва ўнісон:
«Ты цар, і бог наш, і закон!
Тваім сьвятым для нас імём
табе ж, Бяспраўе, прысягнём!»

Усім ківаў Бяспраўя чэрап,
усіх вітаў сваім ашчэрам.
Што ж, гжэчнасьць гэтая нямала
народных грошай каштавала.

І каралёў саміх жытло
Бяспраўе ў іх пераняло;
дзяржаву, скіпэтар, карону
і мантыю пазалачону.

Пасьля, рабоў паслаўшы раць
ангельскі Банк і Таўэр браць,
пайшло ў Парлямэнт — дзьве Палаты,
дзе ўсе яму штось вінаваты.

І тут дзяўчо прабегла міма, —
маўляў, яна Надзея імем,
ды ўсе ў ёй Роспач пазнавалі —
і закрычала ў нейкім шале:

«Мой бацька Час змарнеў, сьсівеў,
на прышласьць страціўшы спадзеў —
вунь ён стаіць, як бажаволак,
і пальцы рук цярэбіць кволых.

Дзіця пладзіў ён за дзіцём —
усе сышлі пад чарназём,
усіх, апроч мяне, аднёс
гаротны лёс, няўмольны лёс!»

Яна лягла пад ногі коней
на брук, чакаючы спакойна,
пакуль тудой праедзе тройца:
Падман, Бяспраўе і Забойства.

І раптам паміж ёй і імі
паўстаў абрыс нібыта ў дыме
ці ў выпарэньні раньніх рос —
сьпярша няўпэўнены, ён рос,

як хмары, што ў віхуры раптам
ператвараюцца ў гігантаў
і сыплюць іскрамі з вачэй,
за гром гаворачы грамчэй —

рос сылюэт, лускою лат
зіхцеў, нібы на сонцы гад;
праменьне зыркае іскрыла,
дажджом сачылася праз крылы.

Далёка зьзяла шлему сталь,
бы зорка раньняя амаль,
сьвятло ліла скрозь пёраў сіта,
расу пунсовую нібыта.

Як вецер, праляцела постаць
па-над галовамі, так порстка,
што людзі рух адчулі ледзьве
ўгары, ды не пасьпелі ўгледзець.

Як расьсявае кветкі травень,
як хвалі творацца вятрамі,
як зьнічкі ноч цярушыць з кос —
так прывід жмені думак нёс.

І людзі з боязьзю глядзелі:
па лужынах крыві Надзея,
дзяўчына з выглядам сьвятой,
ішла, і ў твары быў спакой.

Бяспраўя жудасная маса
упала й больш не паднялася,
і конь неўтаймаваны Сьмерці
ў пыл растаптаў картэж мардэрцы,
каб сьлед яго навечна сьцерці.

Зазьзяла з хмараў бліскавіца,
каб душаў, думак дабудзіцца,
і загучала скрозь залеву
прамова радасьці і гневу.

Нібы сама зямля-матуля
на твары, на шчаках адчула
крывю дзяцей сваіх, ангельцаў,
і скаланулася ўсім сэрцам,

і ў слова кожную крывінку
дзяцей, пралітую бязьвінна,
у праўды крык ператварыла
і так да іх загаварыла:

«Ангельскі люд, трыюмфаў творца,
аб кім храніст скупы на слоўца,
сыны і дочкі, сэрцу маці
спадзеў на будучыню дайце!

Непераможныя, як львы,
з глыбі дрымот паўстаньце вы,
страсіце як расу, як сон
ланцуг, што вас скаваў здавён:
паноў няшмат, вас — легіён.

Што ёсьць Свабода? Лепш спытацца,
чым ёсьць вам ведамае рабства —
гучыць для многіх тое слова
як рэха вашага назову.

Вам плацяць столькі, каб на працу
маглі вы ледзьве падымацца,
і ў целах мучыліся ўласных
нібы ў турме тыранаў вязьні.

Вы ім рыдлёўкай і клінком —
што хочуць, выгнуць з вас сілком —
і плуг, і кросны: паразіты,
іх барані й яшчэ кармі ты!

Няволя — калі матка млее
ад працы, а дзіця марнее
ад галадухі ў час завеі,
і з кожным мігам менш надзеі.

Вось каб крыху для тых дзяцей
прысмакаў тых, што багацей
сваім кідае тлустым псам,
нажэршыся дасхочу сам.

Няволя — калі Здань Мэталу
працоўных абдзірае стала:
нат Золата ў іх адбірала
менш у разы, хаця й нямала.

Банкноту люд — паперку гэту —
прыняў за чыстую манэту,
і за яе прадаць ня супраць
усё, што скарбы не адкупяць.

Няволя — гэта духу рабства:
астатнім падпарадкавацца
ён змушаны; між тым вы самі —
ніхто; што хочуць, робяць з вамі.

А пачняце супроць тырана
пратэставаць найперш ціхмяна,
дык ён на вас і вашых жонак
шле прыганятых у пагонах
расу крыві разьліць па гонях.

Няволя — калі ўсім нутром
карціць за зло адпомсьціць злом,
за крыўду крыўдаю, аднак
на тую помсту сілаў брак.

Пугач хаваецца ў дупло,
бо адняло яму крыло —
Зьвер у бярлог глыбей залёг
у час завей, перасьцярог.

Худобіне — сьвіньні, аслу — ім
страхі і ежы не бракуе,
ва ўсіх ёсьць дом: адны ангельцы
ня ведаюць, дзе жыць, што есьці.

Ані драпежныя зьвяры,
ані дзікун у гушчары
такой ня вытрымалі б долі,
якой ня зьведалі ніколі.

Што ёсьць Свабода? Каб з магіл
рабы вам даць адказ маглі,
тады растаялі б тыраны
як жах, прысьнёны й перарваны.

Свабода, ты ня прымха-сьцень,
як кажа ўладны прыхвасьцень,
не забабон, ня водгук слабы
зь пячоры колішняе славы.

Ты для працоўных — хлеба бохан,
стол, дзе ўсяго для ўсіх патроху,
у доме чыстым і шчасьлівым,
які даступны ўсім руплівым.

Ты — вопратка, цяпло, прыпасы
для абяздоленае масы:
ці ёсьць краінаю свабоднай
зямля, дзе сьмерцю мруць галоднай,
як тут? Няма такой ніводнай!

Ты — багацею перашкода
паставіць на кадык народа
цяжэнны бот: на хвост дракона
ніхто ня ступіць беспардонна.

Ты — Справядлівасьць: за дублоны
не прадасі свае законы,
як Англія; усім пароўну
ты гарантуеш абарону.

Ты — Мудрасьць: у свабодзе людзі
ня думаюць, што бог асудзіць
усіх, хто трызьненьню сьвятош
ужо ня верыць ні на грош.

Ты — Мір: людзкую кроў і скарбы
свабодны ўрад не марнаваў бы,
як кагадзе цары, каб гвалтам
тушыць у Францыі пажар твой.

Ды хоць бы на яго паслалі
ўсясьветнага патопу хвалі:
агонь Свабоды тая сіла
ледзь суняла б, не патушыла.

Ты ёсьць Любоў: табе багаты
хай, як Хрысту, цалуе пяты
й ідзе з табой па сьвеце, сам
майно раздаўшы беднякам,

альбо ў імя тваёй любові
абвесьціць хай паход крыжовы
вайне, падману — усяму,
што несла выгаду яму.

Навука, Думка і Пісьменства —
сьвятло, што ўсім табой даецца:
таму, хто іхны спадкаемца,
у нэндзе гніць не давядзецца.

Краса, Цярплівасьць, Вольны Дух —
між цнот тваіх; ты — вечны рух,
магніт душы; у словах двух
не апісаць тваіх заслуг.

На сход склікайма ўсенародны
ўсіх, хто адважны і свабодны —
там, дзе бяскрайнія палі
сярод ангельскае зямлі.

Няхай нябёсы па-над намі
й дыван зялёны пад нагамі,
праявы вечнасьці ўсе чыста
пра нашу сьведчаць урачыстасьць.

Няхай з правінцыі, з глыбінкі,
з рыбацкай кожнае хацінкі,
з паселішч, вёсачак, мястэчак,
дзе стогны мукаў чалавечых,

з работ папраўчых і з турмы,
дзе бледныя, нібы з труны,
жанчыны, дзеці і старыя
ад сьцюжы і ад болю ныюць,

з усіх мясьцін, адкуль-хаця,
дзе йдзе штодзённы бой жыцьця,
дзе ў мітусьні і паняверцы
няшчасьцем забуцьвелі сэрцы,

урэшце, з замкаў і палацаў,
якіх ня можа дагукацца
народны боль — у іхных нетрах
ён ледзь чуваць, як водгук ветру, —

зь вязьніцаў моды і багацьця,
дзе здольны мала хто праняцца
пакутай, крыкам, плачам бедных,
зь якога іншы пабляднеў бы.

Каму зьмірыцца немагчыма,
сваімі гледзячы вачыма,
як злыдні прадаюць айчыну —
тых заклікаю я да чыну.

Няхай жа сход вялікі будзе —
там урачыста, на ўсе грудзі
«Мы — не рабы!» абвесьцяць людзі,
як хочуць Бог і правасудзьдзе.

Хай словы будуць, як мячы,
глыбока здольныя сячы,
і як шырокія шчыты
ад раззлаванай свалаты.

Хай шлюць тыраны-ягамосьці
на вас, шалеючы ад злосьці,
бурлівы акіян разьліты
сваіх узброеных наймітаў,

хай шлюць гарматныя арудзьдзі,
што цішу мёртвую прабудзяць,
калі пратне яе наскрозь
гармідар коней і калёс.

Няхай зіхціць галодны штых,
ахвяр шукаючы людзкіх,
каб напаіць крывёй сваё
бязьлітаснае вастрыё.

Няхай арбіты кругавыя
клінкі апішуць агнявыя,
хай топяць, тушаць свае зоры
ў рацэ жалобы, сьмерці моры.

Вы ж стойце, быццам лес дрымучы —
спакойна, велічна, рашуча,
на катаў гледзячы вачыма,
што запалохаць немагчыма.

Хай страх, што мкне наперадзе
й варожых вершнікаў вядзе,
растане ценем трапяткім,
з вас не заўважаны нікім.

Плячо ў плячо, рука ў руку
на вашым хай стаяць баку
законы лепшых, даўніх дзён
і ў спрэчцы будуць вам судзьдзём.

Законы Англіі старой
зь сівою мудрай галавой,
правераныя даўніной;
хай падтрымаюць іх пісьмёны
«Свабоды!» покліч утрапёны.

На тых, хто пераступіць першы
законаў праведныя межы —
на іх сумленьні будзе кроў
ні ў чым ня вінных беднякоў.

І хай тыранавы халопы,
калі нахабнасьці ім хопіць,
калечаць вас, сякуць і колюць —
няхай выслужваюцца ўволю.

Упёршы вочы, рукі склаўшы,
без сумятні на катаў вашых
глядзіце ў нерушы і згодзе,
пакуль іх дзікі шал ня пройдзе.

Як з ганьбай вернуцца дамоў,
то ў іх прамовіць ваша кроў,
пралітая бязбожна імі,
на тварах плямамі рудымі.

І кожная жанчына пальцам
на іх пакажа, і вітацца
суседзі зь імі пабаяцца,
і адцураецца сваяцтва.

А вось сапраўдныя героі,
што помняць пекла баявое,
адчуўшы сорам за мундзір,
з народам пойдуць як адзін.

Тады ганебнае мардэрства
ў душы вулканам адгукнецца,
нязмоўчным голасам прарока
якога ўсім чуваць навокал.

І тыя словы, як грымоты,
прысудам стануць для прыгнёту,
і ў нетрах сэрцаў і мазгоў
гучацьме зноў — і зноў — і зноў:

Непераможныя, як львы,
з глыбі дрымот паўстаньце вы,
страсіце як расу, як сон
ланцуг, што вас скаваў здавён:
паноў няшмат, вас — легіён».

1819

Манчэстэрская разьня — або «Пітэрлу» — крывавая расправа брытанскай кавалерыі зь мірнымі пратэстоўцамі, што патрабавалі ўвядзеньня ўсеагульнага выбарчага права, падчас мітынгу 16 жніўня 1819 года. Загінула 18 чалавек, каля паўсотні былі параненыя.
...ажно ў паўднёвай старане — у Італіі, дзе Шэлі жыў з 1818 г.
Кастэлрэй — Робэрт Ст’юарт, лорд Кастэлрэй (1769 — 1822), міністар замежных спраў Брытаніі і кіраўнік Палаты Абшчын.
Элдан — Джон Скот, эрл Элдан (1751 — 1838), лорд-канцлер Брытаніі.
Сідмут — Генры Эдынгтан, віконт Сідмут (1757 — 1844), міністар унутраных спраў.

Спадабаўся матэрыял? Прапануем пачытаць:

Пераклад:
Макс Шчур

Канец эпохі, ціша ў сьвеце.
Век дасказаў, што меў на ўвеце —
дазьзялі слынныя прамоўцы,
сышлі ў нябыт майстры ў рыфмоўцы,
адваяваў ваяр суворы,
мысьляр дамазгаваў, акторы
дайгралі, скульптар скончыў творы,
мастак запоўніў фрэскай сьцены,
і крытык вырак, хто зь іх цэнны.

Пераклад:
Макс Шчур

«Калі я быў Прывід зусім малады,
хлапчук зь мяне ўдаўся зухвалы!
Усе на слупах мы сядзелі тады,
нам лусьцікі з маслам да чаю заўжды —
хоць сьвята, хоць ноч — падавалі».

Пераклад:
Макс Шчур

Яны не працуюць да поту й не наракаюць на свой лёс,
не ляжаць у цемры і не аплакваюць сваіх грахоў,
ня гідзяць мяне размовамі пра свой абавязак перад богам,
між іх няма незадаволеных, няма вар’ятаў, апантаных маніяй
назапашваць рэчы,
ніводны зь іх ня кленчыць перад ніводным, ці перад продкамі, што жылі тысячы
гадоў таму,
ніводны зь іх на цэлай Зямлі не фігуруецца й не пакутуе.

Пераклад:
Макс Шчур

Я ведаю, што я самаўладны,
я не турбую свой дух патрэбай апраўдвацца ці быць зразуметым,
вечныя законы не выбачаюцца,
(Зрэшты, я лічу, што ў маіх словах ня больш фанабэрыі, чым у грунтвазе, якою я зьвяраю
свой дом.)