Пераўтварэньні

Пераклад: 
класічная брытанская паэзія, вершы па-беларуску, брытанская літаратура XIX стагоддзя, беларуская мова, тарашкевіца, пераклад

Магіла Гайнэ

(Heine’s Grave)

«Анры Айнэ» — гэта тут!
На чорным камні імя
выбітае — вось і ўсё;
сьцежак дзірван паміж ліп,
жоўтых ад гарачыні
лета, пад імі стаіць
ціш верасьнёўскага дня —
зелень, цянёк, халадок.
Ладны Манмартр! ледзь чуваць,
што ўнізе шэпча Парыж;
чэрань на плітах і жоўць
вечных, бо штучных, гірлянд.

Хворы няхай, паўсьляпы,
з трасцай, любіў ты сюды
з вуліцаў шумных прыйсьці,
Гайнэ! Прылегчы ў цішы
й цені цяжкіх аканіц,
зь лёдам пітва папрасіць,
опіюму, вось і ўсё;
проста пабыць, адпачыць
тут пад Прызнаньня крылом.

Гэта нямала! Калі
боль невыносны — а мы
шмат не трываем, і дух
генія лёгка трымціць
з прыступам кожным, — герой,
хто не капітуляваў!
Варты павагі слабы
сын чалавечы, які,
зьбіты грымотамі з ног,
ад бліскавіцы сьляпы
твар падымае да зор,
каб непадлегла супроць
шалу адчаю шпурнуць
стрэлы-маланкі душы.

Чуецца з глыбі алей
зьдзеклівы сьмех! У смузе
сонца схавалася; брыз
цёплы разбэрсвае дзень,
труціць душу халадком.
Духаў дурасьлівы бзік
кожны варушыць лісток,
кпінамі пляміць сваймі
ціхі нябожчыкаў дом.

Скрушныя духі — ён ваш,
Гайнэ? На жаль, гэта так!
Толькі на момант хацеў
я адабраць яго ў вас,
носьбіта ўсохлых вянкоў,
і акунуць у спакой.
Толькі на міг я забыў,
чый ён, гаротны паэт,
тут пахаваны: ён ваш!
Ах! Я ня думаў знайсьці
ляўрам зарослай скалы,
дзе, сузіраючы сінь
бухты нэапальскай, сьпіць
сьпеўны Вэргілі; ані
камня ў равэнскіх пясках,
дзе пад сасною труна
ўзьнёслага Дантэ; ані
стрэтфардскіх яркіх лугоў
там, каля Эйвэну, дзе
ты, незраўнаны Шэксьпір,
сьветлай душою спачыў!

Што ж за пракляцьце, за зло,
Гайнэ, у лёсе тваім
мірны атручвае сон?

Не закідаю табе
колкіх папрокаў наконт
Англіі роднай, бо мы
самі, хоць ёй і сыны,
носім у сэрцы цяжкім
водгукі колкасьцяў тых.
Сумна і нам, што яна
траціць ужо свой імпэт,
не разумеючы больш
волатаў, бардаў сваіх
лепшых, мінулых часоў,
ходзіць па кругу, нібы
той аўтамат, а сама
траціць па кроплі жыцьцё,
геній, імя, весялосьць.

Ты, непрыяцель, у ёй
ганіў, што ганім і мы.
Ганім! Яна ж, як Тытан:
сам аслабелы, глухі,
стомай туманіцца зрок,
нат па баках не глядзіць,
звычкай штурханы адной,
проста да мэты брыдзе;
цягне цяжар на плячах
што і Атлант бы наўрад
здолеў падняць — цэлы сьвет,
ейны агромністы кон.

А ці ня ты той паэт,
(думаю — ты!), як казаў
Гётэ, «адораны ўсім,
толькі любові апроч» —
а безь яе нат анёл
мове сваёй не ўладар?

Магія трэба, каб сьпеў
барда меў боскае штось.
Цуду крыніца — любоў.
Як ты бяз цуду, паэт,
сьвет прыварожыш сабой?
Досьціпу бляскам хіба?
Посьмеху громам хіба?
Гэтага не пазычаць
сьвету, ён сам мае іх.
Магію — толькі паэт.
«Волат — зануда пусты,
творца — зайздросьнік, люд — хам».
Ведаем гэта мы ўсё!
Як тут казаць, што пясьняр —
зь неба, дзіця сьветліні?
Каб мы забыцца маглі
веданьне тое на міг,
песьню паэту даў бог.

Так пакрыёма й цябе
ўсё ж катаваў неспакой,
нават трыюмф для душы
смаку трыюмфу ня меў.
Ворага зрынуўшы ў пыл,
сам ты крывёю сьцякаў.
Сэрца пакінуў герой
там, дзе ў баі перамог.

Ах! Італійскі Мілан,
з мармуру белага квет,
дзе што ні дом, то палац,
статуі лесьвіц удоўж,
сьцежкі, тэрасы ў цяжкім
водары аранжэрэй —
там імпэратар сьвяты,
немец, русявы юнак,
часта тужыў па палях,
рэках, па конусах стрэх
роднай Нямеччыны — так
сама — як часта! — адсюль,
з модных салонаў, зь сьвятла
лямп, ад бліскучых сьвяціл
славы, парыскіх прынцэс
досьціпу і балбатні,
ад выпарэньняў хвалы,
што бедны розум п’яніць,
зводзячы з глузду — ад іх
Гайнэ зьняможаны дух
марыў назад уцячы
ў далеч нямецкай глушы,
дом маладосьці сваёй!

Глянь! Гожым травеньскім днём
на Гарцу спадзісты схіл,
Гайнэ, бязважкі амаль,
юны, ўздымаесься ты:
да цёмных рослых ялін,
што ў сонцы грэюць вярхі,
шахматны кідаюць цень;
па ручаі, што цурчыць
ледзьве прыкметна паміж
скалаў, парослых імхом.
Па камянях тут і там,
разам з сутоньнем, калі
дзьме прахалодай, і цень
схіл пакрывае — на пік,
да будана з камянёў.

Потым, нібы вартавы,
з Брокенскай вежы-гары
доўга на чырвань глядзіш
сонечную на палях,
горад, шчаціньне лясоў,
на далягляд і смугу
роднай бяскрайняй зямлі,
і ў выпарэньнях начных
зноў застаесься адзін!

Раніцай новай, як сіл
даў целу сон, сьвежы май
сэрцу палёгку прынёс,
рушыш адгор’ямі ўніз,
у Ніжні Гарц, між дубоў,
букавых гушчаў, кустоў
гнуткай ляшчыны, а там —
Ільзэ, плён фэіных чар,
тысячай кропляў іскрыць,
быццам гарэза-дзяўчо;
мкнесься агораць скалу,
чый над далінай навіс
дзіўны абрыс, крыж яго
зноўку жалезны абняць,
горка ўсьміхнуцца, ўздыхнуць!

Гётэ таксама тут быў.
Даўняй прыехаў зімой
у Гарц халодны, з душой
палкай, няўрымснай; юнак
у высьпяваньні. Яму
выпаў кон — жыць, працаваць,
зьехаць; табе ж выпаў кон
іншы, на жаль: сьмех і сьмерць.

Ды штось мне шэпча: Ня так
з Гайнэ магілы сыходзь!
Так не разьвітвайся зь ім!
Без шкадаваньня і без
паў-асуджэньня душу,
што пакідае зямлю
між бліскавіц, ушануй!

Дух сьвету
ўніз зірнуў на род людзкі,
гнеў, бзікі, пыху — на кароткі міг
усьмешка кпіны ўзьнікла на губах —
усьмешкай той быў Гайнэ! Як чужак,
яна пагасьцявала — і сышла.

Вось чым быў Гайнэ! А мы,
тыя, хто жыў, хто жыве —
што, як ня толькі настрой,
толькі грымаса ў жыцьці
Духу, супольнага нам,
што сам ёсьць сума ўсяго?

Дух, ты нас поўніш усіх!
Новых і новых людзей
шчыра змушаеш казаць
тое, што хочаш ты сам!
О, ты, праявай чыёй
горычы й кпіны было
горкае Гайнэ жыцьцё —
хай будзе іншы мой кон,
болей спагадны мой лёс!
Моваю ласкі ўва мне,
мовай спакою прамоў!
Дай мне парывам твайго
міру глыбокага быць;
пробліскам думкі тваёй,
промільгам шчасьця твайго!

Спакойная праца

(Quiet Work)

Дазволь, прырода, прыклад зь цябе ўзяць,
усе вятры сьпяваюць нам аб тым:
два абавязкі ў нас, што ёсьць адным,
а сьвет крычыць — «Іх нельга спалучаць!»

Іх не аддзеліш, працу і спакой:
супольны іхны плод перарасьце
арэх пусты, сасьпелы ў сьпехаце —
спаборнічаць бяз сэнсу з пустатой.

Пакуль на сьвеце тысячы нязгод,
на глупствы чалавек марнуе час —
працуюць невідочныя майстры,
удасканальваюць свой сьціплы плод,
з дакорам пазіраючы на нас:
твор вечны, творца — толькі да пары.

У гармоніі з прыродай

(In Harmony With Nature)

Аднаму прапаведніку

«Прыродай кіравацца!» Блазан той,
хто прапаведуе такія догмы,
хаця ні ў сіле роўны быць ня змог бы,
ні ў поўнай абыякавасьці ёй.

Мы маем больш, чым льга ў прыроды ўзяць,
і ў гэтым «больш» для нас — уся надзея.
Прырода ад крыві, як мы, ня млее,
але й ня ўмее так абагаўляць.

Яна — няўрымсная, мы ймкнемся да спакою,
яна ня сьпісвае пазык, ёй вечна жыць;
нам уласьцівыя абачлівасьць, рахманасьць.

Дзе спыніцца яна, там нам працягваць;
сяброўства лёгкага у нас ня будзе зь ёю:
слабейшы, моцную прымусь сабе служыць!

Узрушэньні маладосьці

(Youth’s Agitations)

Калі гадоў якіх праз дзесяць я пакіну
шкадобы вартага сучаснага сябе,
калі сталеньне бессэнсоўную руціну
прыліваў жарсьці і адліваў перарве —

хіба ня ўзрадуюся, не ўздыхну свабодна
на больш умеранай, ласкавай шыраце?
Ах, не! Я ўбачу раптам тысячу выгодаў
у гэтым часе, што цяпер мяне гняце!

Я буду марыць, каб шматлікія струмені
пачуцьцяў зноў мне задурылі галаву,
і мною страчаныя палкія ўзрушэньні
шляхотнай іскрай, не гарачкай, назаву,

і замаркочуся, што ў старасьці й юнацтва
адно супольнае: нічым не здавальняцца.

Месца ў сьвеце

(Worldly Place)

«Па-людзку жыць льга нават у палацы!»,
сказаў Аўрэлі, імпэратар і мудрэц.
Але ж штодзённасьці задушлівая клець
нас прымушае ад свабоды адмаўляцца

за лусту хлеба, у бязглуздым тлуме працы
на самадура ненавіснага гарбець,
ці на сабе ягоны паспытаць дубец —
як можа гэткі лёс з палацам параўняцца?

«Нат у палацы!» Я ў сваім жыцьці
заўжды захоўваў вернасьць словам тым;
калі мой грубы дух хацеў знайсьці
мне ў сьвеце месца, дзе было б ямчэй мне,
я думаў: «Толку мне ў такім перамяшчэньні!
Ключы да людзкага жыцьця — ўва мне самім».

У Заходнім Лондане

(West London)

Ля Бэлгрэйв-скўэр я ўгледзеў таго разу
жабрачку: хворая, нястрыманая, злая,
а зь ёю немаўля й дачка малая —
бяз ботаў, у рызьзі, пакрытым гразьзю.

Ідуць рабочыя паўз іх — дзяўчо адразу
бяжыць да іх, з усьмешкай дар прымае,
а на багатых нат увагі не зьвяртае,
падачку іхную ўспрыняўшы як абразу.

І я падумаў: «Вось дзе дух шляхотны,
які на дно прыціснула галеча:
бярэ ў братоў па лёсе чалавечым
і нізавошта кланяцца ня хоча
тым, хто сумленьне б адкупіў ахвотна —
дух, што нам лепшыя часы прарочыць».

Лепшая доля

(The Better Part)

Стаміліся ад прывідных надзей —
тым болей дэмагогаў падавай нам,
маўляў, «Хрыстос быў чалавек звычайны,
ніхто грахам уліку не вядзе;
ні пекла, ні чысца няма нідзе».
А мы: «І праўда, пра Хрыста ня дбайма.
Граху няма — што ж, тут сапраўдны рай нам!
Жыць як зьвяры — адзіны кон людзей!»

Не каб сказаць: «Няма жыцьця другога?
Дык гэтае як мага лепшым зробім!

Каб нас судзіць, няма судзьдзі такога?
Стражэй пільнуйма ўнутраны закон!

Хрыстос быў чалавек? Дык зробім спробу
стаць гэткімі ж людзьмі, якім быў ён!»

Неўміручасьць

(Immortality)

Расчараваныя, пад посьмехам варожым,
мы дазваляем сьвету выйграць з намі бой:
«Хай: у рэінкарнацыі другой
мы ўздымемся над ім і пераможам!»

Ці ж войскі неўміручых слугаў божых
з нас зьлітуюцца, здраднікаў? Ці той,
хто не стрываў гарачыні зямной,
разьдзьмуць нябесны ранак дапаможа?

Не, не! Энэргію жыцьця па сьмерці
льга захаваць, ды не прыдбаць, на жаль;
хто на палёх зямных баёў мінучых
ні разу не прайграў, хто ў мужным сэрцы
нязьменна сілу, волю ашчаджаў —
выключна той здабудзе неўміручасьць.

Няма рады

(Pis Aller)

«Чалавек з грахоў асьлеп,
ды ад Бога азарэньне
асьвятляе цёмны склеп,
дзе той грэшнік мізарнее».

Ды зірніце з блізіні!
Не знаходзіце няўжо вы
ў ім маральнай глыбіні
і бяз божай пастановы?

«Не знаходзім анідзе!
Без пасрэдніцтва сьвятога
нельга верыць у людзей».
Ну й ня верце, дзеля бога.

Пераўтварэньні

(Revolutions)

На досьвітку яшчэ людзкіх дарог,
пры разьвітаньні на парозе раю
даў чалавеку жменю літар Бог:
«Складзі мне слова, я паназіраю».

Той паслухмяна «Грэцыя» склаў, «Рым»,
«Англія», «Францыя»; і так памалу
ўзьнікала нешта... толькі й сёньня тым
пераўтварэньням не відаць фіналу.

Ня ўнікнуць чалавеку пачуцьця,
што Слова не паўстала з камбінацый,
зноў даць спрабуе ён, стары хаця,
дказ, што мог бы Богу спадабацца.

Так, дасягнуўшы росквіту, у прах
імпэрыі сыходзяць пачаргова,
бо прадчуваюць: іхны ўзьнёслы гмах
ня ёсьць, на жаль, увасабленьнем Слова.

Ды верым мы, што зьявіцца яшчэ
нам Слова, думка ясная Гасподня,
калі адчуе кожны, як зь плячэй
гара спадзе, і мы ўздыхнем свабодна.

Стадыі разьвіцьця паэзіі

(The Progress Of Poesy)

Варыяцыя

Юнак у высахлай скале
жыцьця намацвае крыніцу,
кайлом па мёртвым камні б’е —
і вось ручай з гары бруіцца.

Мужчына сталы для ракі
тарнуе рэчышча з намогай —
хай ток магутны не такі,
не заўважае ён нічога.

А як наблізіцца стары —
між камянёў брыдзе нясьмела...
Няма ракі, няма гары —
у рáку час пакласьці цела.

Спадабаўся матэрыял? Прапануем пачытаць:

Пераклад:
Макс Шчур

Канец эпохі, ціша ў сьвеце.
Век дасказаў, што меў на ўвеце —
дазьзялі слынныя прамоўцы,
сышлі ў нябыт майстры ў рыфмоўцы,
адваяваў ваяр суворы,
мысьляр дамазгаваў, акторы
дайгралі, скульптар скончыў творы,
мастак запоўніў фрэскай сьцены,
і крытык вырак, хто зь іх цэнны.

Пераклад:
Макс Шчур

«Калі я быў Прывід зусім малады,
хлапчук зь мяне ўдаўся зухвалы!
Усе на слупах мы сядзелі тады,
нам лусьцікі з маслам да чаю заўжды —
хоць сьвята, хоць ноч — падавалі».

Пераклад:
Макс Шчур

Ты ёсьць Любоў: табе багаты
хай, як Хрысту, цалуе пяты
й ідзе з табой па сьвеце, сам
майно раздаўшы беднякам,

альбо ў імя тваёй любові
абвесьціць хай паход крыжовы
вайне, падману — усяму,
што несла выгаду яму.

Пераклад:
Макс Шчур

Яны не працуюць да поту й не наракаюць на свой лёс,
не ляжаць у цемры і не аплакваюць сваіх грахоў,
ня гідзяць мяне размовамі пра свой абавязак перад богам,
між іх няма незадаволеных, няма вар’ятаў, апантаных маніяй
назапашваць рэчы,
ніводны зь іх ня кленчыць перад ніводным, ці перад продкамі, што жылі тысячы
гадоў таму,
ніводны зь іх на цэлай Зямлі не фігуруецца й не пакутуе.