Ноч сэканд-хэнд

сучасная беларуская крытыка, фэнтэзі, дыстопія, беларуская літаратура XXI стагодьдзя, беларуская мова, наркамаўка

(Ліст да Сусвету)

Дарагі Сусвеце!

Я жыву не першы год і таму не па чутках ведаю пра Тваё пачуццё гумару і непаўторную іронію. Але, шчыра кажучы, я не падазраваў, што Ты так пільна прыслухоўваешся да маіх словаў, каб падлавіць мяне на іх.

Каюся: калі я пісаў пра беларускіх літаратараў Марцірэвіча і Бахановіча, я меў на ўвазе сюжэты і характары герояў прозы Віктара Марціновіча (умоўнае «што») у спалучэнні са стылістычнай адгабляванасцю прозы Альгерда Бахарэвіча (умоўнае «як»). То бок, узяць лепшыя рысы ад абодвух.

Ты, Сусвеце, скарыстаўся маім недасканала сфармуляваным пажаданнем і вырашыў пасцябацца з яго: Віктар Марціновіч выдаў новы раман «Ноч» — сваю відзежу постапакаліптычнай Беларусі.

Постапакаліпсіс — з’ява ў беларускай культуры незашмальцаваная, аўтарамі не абсмактаная. Але ж гэта толькі ў беларускай, бо ў сусветнай літаратуры і кінематографе варыянтаў постапакаліпсісу столькі, што задзяўбешся выбіраць найбольш прывабны/агідны/жорсткі фінал для чалавецтва.

Аднак выглядае на тое, што Марціновіч вырашыў стаць заснавальнікам беларускага літаратурнага постапакаліпсісу, кіруючыся прынцыпам, які ў Савецкім Саюзе гучаў немудрагеліста і лапідарна: «Дзякуй богу, не ў Амерыцы жывем». У тым сэнсе, што можам напісаць самі штосьці гэткае... не горш за...

Праўда, куды чытач мусіць засунуць сабе ўвесь набытак прагледжаных галівудскіх фільмаў на адпаведную тэму, застаецца незразумелым: мы ж усё адно ведаем навязлыя ў зубах сюжэтныя хады.

«Ноч» Марціновіча не просіцца быць разабранай на цытаты — яна сама складаецца з цытатаў: Уладзімір Караткевіч, Харукі Муракамі, Віктар Пялевін, Рэй Брэдберы ды безаблічны і бясконцы галівуд. Пытаннем «Гэта яшчэ літаратура ці кінасцэнар для баевіка катэгорыі „В“?» нават не задаешся, бо адказ адчуваеш нутром: аўтар спрабуе прадаць нам кінасцэнар, ад якога адмовіліся прадзюсары.

Рэдкія старанні бліснуць дасціпнасцю і выдаць нейкі ўласны жарт (кшталту «Матрыярхат Зялёны Луг» або «Народная рэспубліка Кальварыя») сітуацыю не ратуюць.

З другога боку, нельга не згадаць і прымаўку пра тое, што з кепскай літаратуры можа атрымацца неблагое кіно. Таму аўтару можна параіць звярнуцца з заяўкай на «Беларусьфільм», калі ўжо іншыя прадзюсары адмовіліся...

Зрэшты, на чытачоў Марціновіча ўсе гэтыя развагі наўрад ці паўплываюць: Віктар — модны аўтар, чые раманы чытаюць і піяраць незалежна ад іх якасці. Сам жа пісьменнік (як і іншыя беларускія літаратары) толькі крыўдліва крывіць вусенкі на крытыкаў, якія чарговы раз не разабраліся ў ягоным шэдэўры і недаацанілі яго.

...Дарагі Сусвеце! Я спадзяюся, што цяпер ты дакладна разумееш усе мае намеры і пажаданні. І калі ты ўжо другое стагоддзе чуеш енкі на тэму «Адны беларусы нікога не маюць, дык хай жа будзе хоць...», то я лепш пагаджуся на Марціновіча, чым на Марцірэвіча ў тваім гумарыстычным выкананні.

Спадабаўся матэрыял? Прапануем пачытаць:

Шарова ў сваім рамане не прытрымліваецца ні мізандрыі, ні мізагініі — перад намі сумленная мізантропія, дзе аднолькава пагарджаюць прадстаўнікамі абодвух палоў.

Адзіны персанаж, ад якога не чакаеш развіцця характару, — гэта сабака Жулік. Затое ён і не падманвае: гэта адзін з сімпатычных і выпісаных з любоўю персанажаў "Сядзібы".

Ёсць яшчэ варыянт, што падчас пісання гэтай часткі ў Бахарэвіча скралі ягонага Скіму і падсунулі чужога персанажа з такім самым імем і выглядам… Але гэты сюжэт, магчыма, апіша Марціновіч.

І вось той самы Васіль Хаміцкі — паэт, былы журналіст, літаральна праз старонку «...хацеў адпусціць пеўня — ну не секчы ж яго на вачах гэтай Каністры, ці як яе там...» Так перакруціць імя чалавека, які падабаецца? Не веру!