На тэму здрадніка і героя

Пераклад: 
класічная аргенцінская проза па-беларуску, аргенцінская літаратура XX стагоддзя, беларуская мова, тарашкевіца, пераклад

(Tema del traidor y del héroe)

Платонаў Год, як вір,
выштурхвае зь сябе ўсе наватворы,
а ўсё старое цягне ў бездань вод,
і людзі ў ім, танцоры,
пад дзікі гонг вядуць свой карагод.

Ў. Б. Ейтс, «Вежа»

Пад яўным уплывам Чэстэртана (снавальніка і аздобніка элегантных таямніц) і прыдворнага дарадцы Ляйбніца (вынаходніка загадзя прадугледжанай гармоніі) я прыдумаў наступны сюжэт, які, магчыма, аднойчы распрацую і які ўжо зараз у пэўным сэнсе апраўдвае змарнаваныя мною вечары. У ім трэба прапісаць дэталі, падчысьціць яго, пазбавіць нестыковак; некаторыя яго аспэкты пакуль не былі мне зьяўленыя звыш; сёньня, 3 студзеня 1944 года, я бачу яго такім.

Дзеяньне адбываецца ў якой-небудзь прыгнечанай і нескаронай краіне: Польшчы, Ірляндыі, Вэнэцыянскай рэспубліцы, любой паўднёваамэрыканскай ці балканскай дзяржаве... Лепш сказаць, ужо адбылося, бо апавядае наш сучасьнік, а сама гісторыя мела месца недзе ў сярэдзіне ці на пачатку ХІХ стагодзьдзя. Дапусьцім (каб спрасьціць сабе задачу), у Ірляндыі; дапусьцім, у 1824 г. Апавядальніка зваць Раян, гэта праўнук Фэргуса Кілпатрыка — юнага героя-прыгажуна, чыю магілу няўцямным чынам зганьбавалі, чыё імя зьзяе ў вершах Браўнінга і Гюго, чый помнік узвышаецца на фоне шэрых пагоркаў і чырвоных балатоў.

Кілпатрык быў кансьпіратарам, затоеным і мужным кіраўніком змовы; падобна да Майсея, што з Маабскай пустэльні разгледзеў Зямлю абяцаную, на якую яму было не наканавана ступіць, Кілпатрык загінуў напярэдадні пераможнага паўстаньня, плян якога вынасіў і высьніў. Набліжаюцца сотыя ўгодкі ягонай сьмерці; абставіны забойства па-ранейшаму цьмяныя; Раян з імпэтам бярэцца за напісаньне біяграфіі змагара й спраўджвае, што чыста дэтэктыўны бок таямніцы — не галоўнае. Кілпатрыка забілі ў тэатры; забойцу брытанская паліцыя так і не знайшла; паводле гісторыкаў, яе рэпутацыя ад гэтай няўдачы не пацярпела, бо хутчэй за ўсё сама паліцыя забойства й арганізавала. Раяна турбуюць іншыя моманты загадкі. Яны гэткія цыклічныя: здаецца, у ёй паўтараюцца й спалучаюцца падзеі з самых далёкіх краін і эпох. Гэтак, усім вядома, што пакліканыя на агляд цела жандары знайшлі пры ім запячатаны ліст з папярэджаньнем не хадзіць у той вечар у тэатар; Юлій Цэзар па дарозе на месца, дзе яго чакалі кінжалы ягоных сяброў, таксама атрымаў цыдулку, якой не пасьпеў прачытаць і ў якой выкрывалася ўся змова ўлучна зь імёнамі здраднікаў. Кальпурнія, Цэзарава жонка, прысьніла, што выдзеленую яму Сэнатам вежу разбурылі*; а напярэдадні Кілпатрыкавай сьмерці па ўсёй краіне невядома хто распаўсюдзіў непацьверджаныя чуткі пра пажар круглай вежы ў Кілгарване, што магло быць успрынятае як благі знак, бо Кілпатрык быў родам адтуль. Гэтыя (і іншыя) паралелі між гісторыямі Цэзара й ірляндскага рэвалюцыянэра наводзяць Раяна на думку пра таямнічую структуру часу, рысунак якога паўтараецца. Ён згадвае пра падзел гісторыі на дзесяць эпохаў, прыдуманы Кандарсэ; пра яе фармальныя апісаньні, прапанаваныя Гегелем, Шпэнглерам і Віка; пра людзей Гесіёда, што дэградуюць з залатога веку ў жалезны. Згадвае пра перасяленьне душаў — дактрыну, што жахала кельцкіх айцоў царквы і якую сам Цэзар прыпісваў друідам Брытаніі; пачынае думаць, што перш чым стаць Фэргусам Кілпатрыкам Фэргус Кілпатрык быў Юліем Цэзарам. З гэтых цыклічных лябірынтаў яго выводзіць адзін кур’ёзны факт, толькі каб завесьці ў іншыя, яшчэ больш блытаныя і неадназначныя лябірынты: а менавіта той, што словы аднаго жабрака, які размаўляў з Кілпатрыкам напярэдадні ягонай сьмерці, былі прадказаныя Шэксьпірам у «Макбэце». Каб гісторыя пераймала саму сябе — гэта само па сабе дзіва; каб гісторыя пераймала літаратуру — гэта ўжо проста неверагодна... Раян выяўляе, што ў 1814 годзе Джэймз Алекзандэр Нолан, самы даўні з усіх сяброў нашага героя, пераклаў на гэльскую асноўныя драмы Шэксьпіра, і сярод іх — «Юлія Цэзара». Апрача гэтага, ён знаходзіць у архівах артыкул Нолана пра швайцарскія Festspiele: грандыёзныя перасоўныя гістарычныя рэканструкцыі з удзелам тысячаў актораў, што аднаўляюць падзеі мінуўшчыны ў тых самых гарадах ці гарах, дзе яны адбываліся. Зь іншага, неапублікаванага дакумэнту выплывае, што незадоўга да забойства Кілпатрык апошні раз старшыняваў на сходзе кіраўнікоў паўстаньня і падпісаў сьмяротны прысуд невядомаму здрадніку, чыё імя было зацёрта. Выносіць такія прысуды не належала да звычак спагадлівага Кілпатрыка. Раян праводзіць вышукі (ягонае расьсьледаваньне — адно зь белых месцаў сюжэту) і раскрывае загадку.

Кілпатрык быў забіты ў тэатры, але ж тэатрам быў увесь горад, і лік акторам быў легіён, а драма, увянчаная ягонай сьмерцю, цягнулася шэраг дзён і начэй. Вось што адбылося:

Другога жніўня 1824 года змоўцы правялі сход. Краіна была ўжо гатовая да паўстаньня, але нешта ўвесь час яму замінала: у кіраўніцтве быў здраднік. Фэргус Кілпатрык даручыў ягонае выкрыцьцё Джэймзу Нолану. Той выканаў загад і ў прысутнасьці ўсіх абвясьціў, што здраднік — гэта сам Кілпатрык. Прадстаўленыя ім доказы абвінавачаньня былі неабвержныя; рэвалюцыянэры асудзілі свайго правадыра на сьмерць. Той падпісаў уласны прысуд, але папрасіў аднаго: каб ягонае пакараньне не нанесла шкоды Бацькаўшчыне.

І тады Нолан задумаў дзіўны праект. Ірляндыя абагаўляла Кілпатрыка; найменшае падазрэньне ў ягонай несумленнасьці паставіла б пад пагрозу ўсё паўстаньне; Нолан прапанаваў такі плян, паводле якога пакараньне здрадніка сьмерцю стала б прыладай нацыянальнага вызваленьня. Ідэя палягала ў тым, каб асуджаны загінуў ад рукі невядомага забойцы пры сумысьля драматычных абставінах, якія закранулі б уяўленьне народных масаў і прысьпешылі паўстаньне. Кілпатрык даў клятву суўдзельнічаць у гэтым праекце, які даваў яму шанс ачысьціць сваё імя і ўвечніць ягоную сьмерць.

Празь недахоп часу Нолан ня змог як сьлед прадумаць акалічнасьці шматлюднага спэктаклю; яму давялося пазычаць у іншага драматурга — свайго ангельскага ворага Ўільяма Шэксьпіра. Ён увёў у тэкст сцэны з «Макбэта», «Юлія Цэзара». Інсцэніроўка, публічная й патаемная, заняла некалькі дзён. Асуджаны на сьмерць прыбыў у Дублін, браў удзел у дыскусіях, дзейнічаў, прапаведаваў, аспрэчваў, прамаўляў патэтычныя словы, і ўсе гэтыя неўміручыя ўчынкі былі па нотах расьпісаныя Ноланам. Сотні актораў супрацоўнічалі з галоўным пэрсанажам; асобныя ролі былі складаныя, асобныя чыста эпізадычныя. Усё, што было сказана і зроблена ў тыя дні, засталося ў гістарычных работах і палымянай памяці Ірляндыі. Кілпатрык, праўдзіва захоплены сваім падрабязна расьпісаным лёсам, які азначаў для яго выкупленьне і згубу, колькі разоў узбагаціў тэкст свайго судзьдзі ўласнымі імправізаванымі ўчынкамі й рэплікамі. Гэтак разгортвалася ў часе п’еса зь вялізнай колькасьцю дзейных асоб, і ўрэшце 6 жніўня 1824 г., у лёджы з хаўтурнымі фіранкамі, папярэдніцы лёджы Лінкальна, доўгачаканы стрэл працяў грудзі здрадніка і героя, які між двух выранаў небутафорскай крыві ледзь здолеў вымавіць некалькі апошніх прадугледжаных словаў.

Запазычаныя ў Шэксьпіра пасажы Ноланавай п’есы — далёка ня самыя драматычныя; Раян здагадваецца, што аўтар уставіў іх у свой тэкст дзеля таго, каб нехта ў будучыні даведаўся праўды. Ён разумее, што сам ёсьць часткай Ноланавага твора... Пасьля пакутлівых разваг, Раян пастанаўляе замоўчаць сваё адкрыцьцё. Ён публікуе кнігу, дзе ўслаўляе свайго героя; магчыма, і гэта ў сваю чаргу было ўжо прадбачана.

1944

* Паводле Плютарха і Тытуса Лівія, Сэнат дазволіў Цэзару мець у якасьці ўпрыгожаньня на страсе ягонага дому франтон, каб падкрэсьліць ягоную значнасьць, і менавіта разбурэньне франтону прысьніла Кальпурнія. У Шэксьпіра яна сьніць статую Цэзара, зь якой струменіць кроў, і ў ёй мые рукі натоўп. (Заўв. перакладніка)

Спадабаўся матэрыял? Прапануем пачытаць:

Пераклад:
Макс Шчур

А ў сталовую з салончыку на другім паверсе пранікала вясёлая музыка і гамана, што выбухала нястрыманым сьмехам. Пры зашклёнай вітрыне стаяла некалькі разявакаў, яны прыціскалі да яе далоні, і тыя былі белыя й ненатуральна вялікія. Па-над імі зіхцелі цікаўныя вочы.

Пераклад:
Макс Шчур

Абапершыся на балюстраду,
сьпінаю да мяне стаіць
стары ў жоўтым капелюшы,
ужо мёртвы.

Пераклад:
Макс Шчур

Дзед зусім адурэў ад страху, але быў гатовы лепш пайсьці ў турму, чым выкінуць жывыя грошы ў вакно.

Пераклад:
Макс Шчур

Сынъ зас Кролевскій, о котором ся почало мовити, въ Палацу для него збудованомъ, такъ мешкаючи, же жаденъ до него не моглъ дойти, ажъ до взросту Млоденческого прышол, (въ томъ часе въ вшелякои такъ Муринской, якъ и Перской науце выцвичившися) был мудрый и розсудный, и во всехъ цнотахъ значный.